ARTIKULUAK

• Antzinako zibilizazioen artea
• Artea X. mendera arte
• Erromanikoa eta Gotikoa
• Errenazimendua eta Barrokoa
• XVIII eta XIX mendeak
• XX mendeko artea
• Asia, Afrika eta Amerikako zibilizazioak
  • Artea Asiako zibilizazio handietan
  • Amerika Kolonaurreko garaian
  • Artea Afrika eta Ozeaniako herri primitiboetan
• Euskal Herriko artea

GEHIAGO

• Erreportajeak
• Glosarioa
• Euskal museoak
• Munduko museoak
• Monumentuak
• Artista unibertsalak
• Artea Euskal Herrian
• Euskadiko ondare artistikoa

Amerika Kolonaurreko garaian

Arte olmeka

Ertamerikako lehenbiziko zibilizazioa olmeka izan zen, eta gaur egungo Mexiko, Guatemala, Honduras eta El Salvadorren zabalduta zegoen. Haiseran, K. a. 1500. urtetik Kristau Aroko lehen urteetara arte, Mexikoko Veracruz eta Tabasco herrialdeetan garatu zen, eta bere artelanik garrantzitsuenak harriz zizelatutako buru erraldoiak dira, buruzagi politikoak eta jainkoak irudikatzen zituztenak.

Teotihuacaneko artea

Kristau Arotik VII. mendera bitartean goi mailako zibilizazio bat loratu zen Teotihuacan aldean, gaurko Mexiko hiritik hurbil, eta Amerikako hirigune handienetako bat izateraino iritsi zen. Teotihuacaneko ezaugarri nagusiak zerikusia du hirigintza eta arkitekturarekin, plaza eta kale zabalen artean bi harmaila-piramide handi zeudelako, erlijio zeremonia ikusgarriak egiteko eraikiak (Eguzkiaren eta Ilargiaren piramideak). Tenplu eta piramideetako eskulturek irudi hotz eta estatikoa agertzen dute.

Maien eta azteken klasizismoa

Komunitate maiak Yucatango penintsulan, Belizen eta Guatemalan hedatu ziren, baita Honduras eta El Salvadorreko leku bakanetan ere. K. a. 1500erako bazeuden horrelako asentamenduak, baina maien kulturaren goraldia ondoko bi garai luzeetan gertatu zen:

• Garai klasikoa, III-IX. mende bitartean.
• Klasizismoaren osteko garaia, X-XVI. mende bitartean.

Maien arkitekturak era desberdinetako monumentuak sortu zituen. Piramide formako tenpluen bertikaltasuna nabarmentzeko, garaiera handiko plataformak eraikitzen ziren, bakoitza aurrekoaren gainean jarria; eskaileretako mailak ere altuak eta estuak ziren, eta batzuetan, goiko gailurreria tenplua bera baino bi aldiz altuagoa zen. Beste eraikin batzuek ez zuten erlijio helbururik: jauregiak, pilota jokorako esparruak eta dorreak, kasu. Behatokietatik astronomi neurketak egiten ziren, maien egutegi zehatzak osatu ahal izateko. Freskoaren teknikak erabiliz, horma pintura bikainak ere egin zituzten.

Ertamerikako azken zibilizazio handia azteka izan zen. Mexiko-Tenochtitlanen finkatuta zegoen XIII. mendetik, baina desagertu zen konkistatzaile espainolen kontrako borrokaren ondorioz. Azteken artelan garrantzitsuenak eskulturaren arlokoak dira. Haietako gai nagusia panteoi aztekaren jainkoak ziren, animaliekin batera -benetakoak zein mitologikoak-.

 

Andeetako zibilizazioak

K. a. 1500. urte aldera Chavin de Huantar-eko kultura agertu zen, Peruko erdialdean. Haren arte-adierazpen berezkoenak harri gainetan grabatutako irudi linealak dira, arin antzean egindako erliebeen gisakoak

Andeetako beste kultura garatu bat motxika izenekoa da, Peruko iparraldean sortua, Pascamayo, Txikama eta Motxeko haranetan. Artelan nagusia zeramika zen, errealista samarra, eta apaingarri gisa dituen giza irudiak orduko ohiturei buruzko informazio iturri dira, erregeak eta goi agintariak zein herri xeheko jendea azaltzen baitira haietan.

Itsasaldeko Andeetako beste kultura Nazka izenekoa da, Nazkako haranean eta beste haran batzuetan zabaldua (Kañete, Txintxa, Ika eta Pisko). Zeramika lanez gain, aipagarriak dira kultura horretan irudi geometriko erraldoiak. Irudiok zerutik ikus daitezke bakarrik, eta zerikusia omen dute astronomi behaketekin.

Inkek eragindako batasuna gauzatu aurretik, Tihuanakoko zibilizazioa ere loratu zen; kultura horren zeremonia gunea Titikaka lakuaren ondoan zegoen, gaurko Bolivian. Bere adierazpen artistikoen artean kontuan izatekoak dira tamaina handiko monolitoak eta ateak, murru marduleko eraikin handietan kokatuak.

Inken artea

Inken agintaldian, XIV. mendearen erdialdean, baturik geratu ziren Andeetako haranetan zehar sakabanatuta zeuden erresumak. Jatorriz Kuzkoko haranekoak, inkak beren egitura militarraz baliatu ziren etnia desberdin asko menderatzeko, eta beren hizkuntza, erlijioa eta gobernu mota ezartzeko.

Arkitektura da arte inkaren elementu adierazgarriena. Eraikitze-eredua, bera ere inperioaren bateratze tresna, osagarri bakunetan oinarriturik zegoen, ez baitzituzten ezagutzen arkua, zutabea eta ganga. Nabarmentzekoak dira Korikantxa jauregia (Kuzko) eta Machu Picchuko esparruko herexak.