Eskultura barrokoa Euskadin. Irudi erlijiosoak eta horien bilakaera

Javier Velez Chaurri

Euskadiko eskultura barrokoen kopurua eta kalitatea nahiko handia dela adierazten dute Araban, Bizkaian, Gipuzkoan, Nafarroan, Burgosen, Kantabrian eta Errioxan egin berri diren azterketek. Egia da bertako ekarpena ez dela izan XVI. mende erdialdeko urteetan bezain emankorra, baina egia da, era berean, bi mendeetan –batik bat, XVII. mendearen lehen erdian eta XVIII. mendearen bigarren herenean– gorteko eskultoreek eta trazatzaileek sarritan hemen lan egiteak handitu egin zuela bertako eskulturen kalitatea. XVI. mendean, eskultura lan hauek egiten ziren maizen: erretaulak, parrokia eta komentuetako fatxadak eta koruko aulkiteria, patronatu kaperetako hilobi monumentuak eta erretaulak, eta nobleziaren jauregietako fatxada eskultorikoak. Krisi ekonomikoaren, erreforma erlijiosoaren eta pentsamoldeen aldaketaren ondorioz, enkargu horietako batzuk erabat desagertu ziren, eta aldatu egin zen beste batzuen tipologia eta zentzua. Elizetan eta ermitetan ikus ditzakegun erretauletan dute beren balio nagusia barrokoko eskultura erlijiosoek; hortaz, erretaulak eta horietako irudiak aztertuko ditugu, eta nahita utziko ditugu alde batera beste genero batzuk. Zaila da jakitea erretaulen egitura arkitektonikoak bultzatu ote zuen horietan irudi jakin batzuek egitera, ikonografia eta estilo berriek eskatu ote zuten horiek jartzeko marko berriak egitea, ala bakoitzak –bai markoak, bai irudiak– bere bidea egin ote zuen. Modu batera izan ala bestera, Barrokoak iraun zuen mendeetan erretaulek izan zuten bilakaera ezagutu behar dugu, horietan zeuden irudiak hobeto ulertzeko.

Erretaula eta eskultura barrokoen bilakaera azaldu nahi izan dugu, eta hori lortzeko, erretaulak zein eskulturak egin zituzten bertako nahiz kanpoko maisuak eta tailerrak –gortearen eremukoak, batik bat– aztertu ditugu. Horrekin batera, liburu, liburuxka eta artikulutan sakabanatuta zegoen informazioa bildu eta laburtu nahi izan dugu. Lehentasunezko helburu mardul horrek alde batera utzi ditu gaiaren beste alderdi batzuk, besteak bezain baliagarriak, baina, gure ustez, nahikoa ezagutzen direnak: sustatzaileak (parrokiak, komentuak, kontzejuak, gortesauak edo indianoak), eskultoreen jarduera profesionalaren markoa (gremioak, aprendizak...), erretaulak egiteko prozesua, eta elizbarrutietan edo Trenton emandako arauen garrantzia. Badakigu zer-nolako garrantzi handia duen polikromiak egurrezko eskulturetan, eta elementu hori gabe erretaula handi horiek beren izaeraren zati bat galtzen dutela. Ildo horretatik, eskulturaren bilakaera aztertzeko finkatu ditugun aldiekin batera, beste horrenbeste finka genitzakeen polikromiari dagokionez, baina alde batera uztea erabaki dugu, oraingoz. Lan hau hiru ataletan banatu dugu; atal horiek bat datoz erretaulagintza barrokoaren garaiekin, eta, atal bakoitzean, egitura arkitektonikoak aztertu ditugu lehenik, eta, ondoren, irudiak. Testuan adierazitako datak obren hasierakoak dira: irizpide hori jarraitu dugu, ahal izan dugun neurrian.

Orain urte gutxi arte, eskultura barrokoari buruz Espainian argitaratu diren historia liburuak Gregorio Fernandez, Luis Salvador Carmona edo Juan Pascual de Menak egindako lanen berri emateko soilik aipatu dute Euskadiko barrokoa, baina erretaulagintzari buruz egin berri diren azterketek –Martin Gonzalezena, esaterako– askoz izen eta obra gehiago azaltzen dituzte; hor dugu, gainera, Andres Ordaxek egindako sintesia. Bertako eskultura agirien bidez eta haren benetako neurria azalduko duten balorazioen bidez ezagutarazteko lan horretan zeresan handia dute Portilla Vitoriak, Andres Ordaxek eta Velez Chaurrik Arabari buruz egindako lanek, Cendoya Echanizek eta Astiazarain Achabalek Gipuzkoari buruz egindako lanek, Barrio Loza eta Zorrozua Santistebanek Bizkaiari buruz egindako lanek, eta Garcia Gainzak egindako ekarpenek. Horiei guztiei Nafarroari, Kantabriari, Burgosi eta Errioxari buruz hurrenez hurren Fernandez Graciak, Polo Sanchezek, Payo Hernanzek eta Ramirez Martinezek egindako lanak gehitu behar dizkiegu. Idatziaren amaieran bibliografia hautatu bat jarri dugu.

Erretaula klasizistak eta naturalismoko eskulturak

Gregorio Fernandez Euskadin

XVII. mendeko lehen urteetan, aldaketa handiak gertatu ziren Euskadin egindako arteetan, eta, batik bat, eskulturan. Alde batetik, indarrean zirauen eskultura erromanistak, bai irudiei dagokienez, bai irudi horiek hartzen zituzten markoei dagokienez; baina, bestetik, eredu berriak sartu ziren: irudi naturalistagoak eta, horiek jasotzeko, Vignolaren oinordeko ziren marko klasizistagoak. Eredu berri horiek Valladolideko eta Madrilgo gorte eremuetatik etorri ziren, maisu eta trazadurekin batera. Gregorio Fernandezen irudiek eta Escorialgo San Lorenzo Basilikaren erretaula nagusia izan ziren eskulturak Euskadin 1618tik 1665era bitarterako berrogeita hamar urte eskasetan izan zuen aldaketaren eragile nagusiak. Valladolideko eskultorearen lanak hiru bidetatik zabaldu ziren: lehen bidea eskultore bera izan zen, zenbait alditan etorri baitzen Euskadira; bigarrena, Gipuzkoako eta Arabako parrokia eta komentuetarako egin zituen lanak, eredu izan baitziren bertako eskultoreentzat; eta, hirugarrena, Euskadiko eta Kantabriako eskultore gazteak Valladolidera joatea lanbidea ikastera, bai Gregorio Fernandezen tailerrean, bai Gaztelako beste eskultore batzuen tailerretan. Herrerak Escorialerako egin zuen erretaula nagusiak eta Perreten irudiek alde batetik, eta Gregorio Fernadezekin batera Euskadira etorri ziren eskultoreek ekarritako trazadura klasizista berriek bestetik, Escorialeko erretaula eredua zabaldu zuten Euskadin. Eredu hori, hasieran, bertan egiten zen erretaula ereduarekin nahastu zen –Astorgako katedralaren erretaula nagusiaren oinordeko ziren erretaula erromanistekin–, eta, gerora, nagusitu egin zen. Erretaula eredu horrek garrantzi handia ematen zion tenplete eukaristikoen formako sagrarioari, eta hori nahiko logikoa da, eukaristia ulertzeko erari dagokionez ere, kontraerreformaren garaian gaudela aintzat hartzen badugu. Haren formari eta erretaularen gainerako zatiekiko kokapenari eta askatasunari dagokionez, zerikusi handia izan zuen, baita ere, Escorialeko erretaularako egindako sagrarioak –hori ere Perreten irudien bidez zabaldua–.

Gregorio Fernandez eskultorea ezinbesteko erreferentzia da Euskadiko eskultura barrokoaren bilakaera ulertzeko, hari zor baitzaizkio irudien estiloaren eta ikonografiaren aldaketa nagusiak, eta harekin etorri baitziren erretaulagintza aldatu zuten arkitektoak. Hura etorri baino lehen, Euskadiko eskulturak formula erromanistei atxikita jarraitzen zuen –onarpen handia zuten gure lurraldean–, eta erretaulek zein irudiek zorrotz jarraitzen zieten Migel Angelen ereduei. Gregorio Fernandezen ekarpena jaso ondoren, eredu erromanisten zenbait alderdi indarrean jarraitu zuten mendearen erdialdera arte, baina, ordutik aurrera, Euskadiko eskultura bete-betean sartu zen berritze aldi batean. Ildo horretatik, Valladolideko maisuaren lan bat mendearen lehen laurdenean iritsi zen Euskadira: 1614an, Valladoliden jesuitentzat lan egin ondoren, Loiolako San Ignazioren irudi bat zizelkatu zuen Konpainiak Bergaran duen eskolarako. Lan horren arkitektura egitura Pedro de Ayalak egin zuen, eta eragin handia izan zuen inguruetan; besteak beste, Gipuzkoako Ordizian, Zaldibian edo Ataunen. Fernandezek erabilitako ereduak ematen digu lan horren errealismoaren berri; izan ere, Domingo Beltranek San Ignazioren aurpegi molde batez egindako buztinezko burua erabili zuen eredutzat. Hala ere, urte batzuk gehiago behar izan ziren haren lanek Euskadin oihartzuna izan zezan. Lehen eskultura hori egin ondoren, behin baino gehiagotan itzuli zen Euskadira erretaulak egitera. Horrenbestez, erretaulak egin zituen Gasteizko, Eibarko eta Arantzazuko frantziskotarren komentuetarako, eta Gasteizko San Migel parrokiarako. Aurrerago ikusiko dugunez, Fray Juan de Orbea Valladolideko karmeldarrari zor zaio, neurri handi batean, eskultoreak lurralde honetara hainbestetan etorri izana.

Gasteizko Sortzez Garbiaren komentua egiteko, Pedro de Ayala eta Juan de Angulo aukeratzea litzateke, itxura batean, aukera logikoena; izan ere, bertako bi eskultore horiek forma eta eredu erromanisten jarraitzaile ziren, eta ospe handiko dinastien ondorengoak. Baina, hala ere, komentuaren sustatzaile Mariana Velez Ladron de Guevara andreak (Carlos de Alavaren alarguna) eta bere lehengusu Fray Juan de Orbea karmeldarrak –biak Valladoliden bizi eta eskulturaren ildo berrien jakitun ziren– Gregorio Fernandez aukeratu zuten. Erabaki horren atzean Fray Juan de Orbea izan zen, Karmengo Amaren Ordenaren Gaztelako Probintziala, kondesaren lehengusua, eta Valladolideko eskultorearen laguna. Fernandezek 1618 eta 1621 artean egin zituen erretaula nagusiaren eta alboko lau erretaulen irudiak. Erretaula horren arkitektura egitura egiteko, Valladolidera bizitzera joandako Diego de Basoco mihiztatzaile bizkaitarra aukeratu zuten. Azken horrek Palentzia, Caceres eta Valladoliden egin zituen lan nabarmenenak. Urreztatze lanak, berriz, Marcelo Martinez pintoreak egin zituen; hori ere Valladolidera bizitzera joandakoa. Hau aitortu zuen aita Orbeak erretaula horiei buruz: " no se hicieron en Vitoria ni en su comarca en el precio en que están y en su bondad exceden a los que se conoce de ellos ". Multzoaren irudi batzuk soilik iritsi zaizkigu gaur egunera arte. Egungo erretaulan, San Frantziskoren eta Santa Teresaren irudiak ikus ditzakegu –Jovellanosen esanetan, Sortzez Garbiaren irudiaren albo banatan zeuden–, baita San Antoniorena, Gurutziltzatuarena, Mariarena (egun San Pedro parrokian) eta San Joanena ere. Halaber, San Joseren irudia ikus dezakegu Jesus haurtxoarekin, bere garaian alboko erretaula baten erdiko irudia izandakoa.

Ez zen hori izan Gregorio Fernandezek Euskadirako egin zuen lan bakarra: 1623an, Gasteizko San Migel parrokiako erretaula egiteko elkarrizketak hasi zituen; 1624an, Eibarko frantziskotarren komentuko erretaularen irudiak egiteko konpromisoa hartu zuen; eta 1627an, Arantzazuko frantziskotarren komentuko erretaularen irudiak egitekoa. Gregorio Fernandezen eta frantziskotarren arteko harreman oparo horrek beste emaitza batzuk izan zituen, besteak beste, Peñafielen, Paredes de Navan, Salamancan eta Madrilen. Eskultura multzo handi horiez gain, Azkoitiko San Jose ermitan ikus dezakegun Ecce Homo bat zizelkatu zuen Valladolideko maisuak, baita " un Santo Cristo crucificado de escultura al vivo que hicimos en esta ciudad de Valladolid por mano de Gregorio Hernández, famoso artífice " lana ere. Azken eskultura hori Arantzazuko komentuko sindikoa zen Juan Diaz de Garayoren Garayo dorrean zegoen. San Antonioren komentuko erretaulek harrera ezin hobea izan zuten Gasteizen, eta, horrek bultzatuta, San Migel parrokiako eliztarrek Valladolideko maisua kontratatu zuten, parrokiako erretaula nagusia egiteko, eta, horrekin batera, erretaula " tan bueno y con bentaxa en bondad y perfeçión que la obra " izatea eskatu zioten. Badakigu Valladolideko eskultorea 1623an egon zela Gasteizen, eta San Migel parrokiaren presbiterioaren neurriak aztertzera joan zela pentsa dezakegu. Enkargu horren lehen kontratua Gasteizen izenpetu zen, eta behin betiko konpromisoa, berriz, Valladoliden, 1624ko abuztuaren 24an. Konpromiso horren arabera, hiru urtetan amaitu behar zuen lana, baina erretaula 1632an asentatu zen. Halaber, Fray Juan de Orbearen parte hartzea ezinbestekoa izan zen Gregorio Fernandezek Eibarren lan egin zezan, komentuaren buru Luis Lopez de Isasik nahiago baitzuen Pedro de Ayala lan horretarako. 1624 eta 1629 artean egin ziren erretaula nagusia eta alboko erretaulak herri horretako mojen komenturako. Erretaulok Gasteizko San Migel parrokiako eskemari jarraitzen zioten, baina gaur egun galduta daude. Eibarko erlijiokideek egin bezala, Arantzazuko drantziskotarrek ere Gregorio Fernandez aukeratu zuten erretaula nagusia, alboko kapera batzuk eta aulkiteria egiteko (azken hori laster utzi beste batzuen eskuetan). Lanak 1627 eta 1635 artean egin ziren, eta horien deskribapenak baditugu ere, guztiak 1834an gertatutako qute batean erre ziren. Gregorio Fernandezekin bAtera, haren taiLerreko Andres de Solanes eta Mateo de Prado eskultoreak –1635ean egin zuten lan Arantzazun– etorri ziren, baita Juan García de Verastegui mihiztatzailea eta ospe handiko arkitekto batzuk ere.

Gregorio Fernandezen arkitektoak eta mihiztatzaileak. Erretaula klasizisten lehen urratsak

Gregorio Fernandezek egindako irudiak Valladoliden bizitzen jarritako arkitektoek diseinatutako erretauletan jarri ziren; beraz, arkitektook ezaguna zuten Escorialen sortutako klasizismoa, asko zabaldu baitzen Gaztelako probintzia hiriburu horretan. Bizkaian jaio baina Valladoliden bizi zen Diego de Basoco arkitektoak egin zituen Gasteizko eta Arantzazuko komentuetako erretaulen trazadura. Arantzazun lan egindako Juan eta Francisco Velazquez anaiek –batik bat, azken horrek– egin zuten San Migel parrokiako erretaularen trazadura, eta, ziurrenik, baita Eibarkoana ere, Valladolideko arkitektoei enkargatu baitzitzaizkien, garaiko agirien arabera: " que sin hacer agravio son lo mejor de España ". Horien artetik, Francisco de Velazquez nabarmendu behar dugu: lekuko gisa izenpetu zuen San Migel parrokiarekin egindako lehen kontratuan, eta haren lana, zeharka bada ere, Escorialgo erretaularekin lotu dezakegu, Francisco de Mora, Juan Gomez de Mora eta Francisco de Praves arkitektoekin lan egin baitzuen. Gainera, azken hori Gasteizen izan zen 1621 eta 1625 artean, San Antonioren komentuko arkitektura baloratzeko. San Antonioren komentuko erretaula ere Valladoliden bizitzen jarritako arkitektoek egin zuten.

Erretaula klasizista, gortesau eta Vignolaren jarraitzaile horien lehen urratsotan, zenbait zaintzailek eredu berri bat ezartzeko zuten interes partikularra hautematen da, eta ez eredu aldaketa orokor bat. Aldaketa orokor hori aurrerago gertatu zen. Eredu berri hori onartu nahi ez, eta ohiko erretaula erromanikoen alde egiten zuenik ere bazen. Horixe gertatu zen Eibarko frantziskotarren komentuko erretaulekin: Luis Lopez de Isasi buruak Pedro de Ayala bertako arkitekto eta eskultoreari eman nahi izan zion erretaularen trazadura egiteko ardura, baina aita Fray Juan de Orbeak honako hau esan zion haren nahiari aurre egiteko: Valladoliden " se han reído mucho, y con razón, de la traza, que tiene cien disparates, y ejecutada vendría a ser la obra más indigna de este edificio ". Erretaula erromanistak gutxietsi egiten ziren, eta erretaula klasizistak hobesten ziren horien ordez. Gregorio Fernandezen eta harekin lan egindako arkitektoen lan bakarrak iraun du orain arte: Gasteizko San Migel parrokian egindako erretaula. Horrenbestez, hura hartu behar dugu erretaula klasizistaren adibidetzat, eta bertako erretaulagintzaren ondorengo bilakaeraren eredutzat.

Gasteizko San Migel parrokiaren egitura Vignolaren lanari jarraitzen dion eredu klasizistakoa da, eta haren jatorria Escorialgo basilikaren erretaula nagusian aurki dezakegu. Hori dugu, ezbairik gabe, arkitektura mota horren adibiderik nabarmenena Euskadin. Erretaula monumentala da, ordena korintiarreko bi gorputzetakoa. Gainera, bost kale eta atikoa ditu. Erretaula horren elementu banaketa Nava del Reyko Santos Juanes elizako edo Plasenciako katedraleko erretaulek dutenaren oso antzekoa da. Apaingarriak dotoreak eta doiak dira, eta ez dituzte egituraren ildo nagusiak estaltzen: galloiak, itxuratutako harriak markoetan, zintak eta frutak dituzten umeak kolomen oinarrietan, eta oxkarrak, txartelak eta girlandak idulki eta frisoetan. Erretaula horren trazaduraren egilea Valladolideko Francisco Velazquez izan zen. Arkitekto horrek, Juan anaiarekin batera, erretaula horren eta beste askoren trazadura egin zuen, Gregorio Fernandezentzat. Francisco Velazquezek Francisco de Mora, Juan Gomez de Mora eta Francisco de Praves arkitektoekin egin zuen lan Nava del Reyn, San Pablo elizan eta Valladolideko Huelga mojen komentuan. Hori guztia ikusita, klasizismoaren lehen ereduekin lotu behar dugu Gasteizko parrokiako erretaula.

Eskulturaren berrikuntza. Gaztelako maisuaren irudiak, erliebeak eta ereduak

Gregorio Fernandezek egin eta gaur egun arte iritsi zaizkigun irudietan –Sorkundearen komentuko irudiak, Gasteizko San Migel parrokiako erretaula nagusia, Azkoitiko Ecce Homoa edo Bergarako San Ignazioa– argi ikus dezakegu zer nolako lanak egin eta zer eredu landu zituen eskultore horrek Euskadin, eta horiek zer eragin izan zuten bertako eskultoreengan. Komentuan ikus ditzakegun irudietan, naturalismoa indar handia hartzen ari zela nabarmentzen da aurpegi eta jarreretan, alabaina tolesdurak ez dira oraindik gogorrak eta erzdunak. Artean beata zen Santa Teresaren irudiaren aurrekari bat aurki dezakegu Avilako San Jose komentuan. Erretaularako santa hori aukeratzea ere Fray Juan de Orbeari zor zaio, santa horren irudi bat jarri baitzuen Valladolideko Carmen Calzadoren komentuan (egun Eskulturako Museo Nazionalean) zuen hil kaperarako. Santa Teresaren irudia nahiko estatikoa da, baina emozioz beterikoa: ezkerreko eskuan liburua du, eskuinekoan idazluma, eta aurpegia zerurantz begira, Espiritu Santuaren inspirazioa iritsi zain. Tunika, kapa zuria eta eskapularioa daramatza soinean, oraindik ere aloz handi eta leunekoak. Aurpegi naturalista eta adierazkorrak, jarrera deklamatorioa eta liburuaren ertzaz bularrean eusten duen kaparen kokapen handizkatuak barrokoaren ezaugarrietara garamatza. Ikonografia hori ez zuen Gregorio Fernandezek sortu, baina eredu hori zabaltzen lagundu zuen. Hark egindako San Joseren eskulturak ere –egun alboko erretaula batean– eragina izan zuen lurralde honetan.

San Migel parrokiako erretaula nagusiko irudiek eta erliebeek Trentoko idealekin lotura estuan dagoen ikonografia azaltzen dute. Lehen atalean, Andre Maria Sortzez Garbia dugu erdian, eta bigarrenean, berriz, San Migel; azkenik, atikoan, kalbarioa dago. Lehen atala eta haren bankoa Mariari eskainiak daude, eta Deikundearen, Epifaniaren, Aurkezpenaren eta Ikustaldiaren erliebeen gainean, Artzainen Adorazioa eta Zirkunzisioa ikus ditzakegu. Bigarren ataleko bankoa Elizako Gurasoei eta Ebanjelistei eskainia dago, eta horien gainean Gargano Mendiko elezaharraren bi pasarte ageri dira. Hirugarren bankoan, Zuhurtziaren, Sendotasunaren, Justiziaren eta Neurritasunaren erliebeak daude. Multzo horri guztiari San Pedroren, San Pauloren, San Sebastianen, San Feliperen, San Joan Bataiatzailearen, Santiagoren, eta Gabriel eta Rafael arkanjeluen irudiak gehitu behar zaizkio. Erretaula hagiografiko horrek, era berean, Sortzez Garbiaren gurtzaren garrantzia adierazten du, santuen bitartekaritza, anjeologia eta Gurasoen eta Ebanjelarien garrantzia, fedearen euskarri diren aldetik. Betiko Aitaren irudiarekin amaitzen da Kalbarioa, eta horrek Erredentziora garamatza; erretaula osoan Trentoko mezua zabaltzen duen alderdi nabarmenetako bat, hain zuzen.

Lanaren kalitateari erreparatuta, argi dago maisuak berak egin zituela erretaulako pieza asko, baina lana hain handia izanik, ofizialen laguntza izan zuen; esaterako, bankoetako erliebe txikiak egiteko. Erliebeek eta irudiek barrokoaren estilo naturalistari jarraitzen diote erabat: deklamatorioak eta handizkatuak; konposizio irekiak; aurpegien errealismoa; ileen eta bizarren zehaztasuna; giza haragien kalitatea; eta "perkusioan" egindako jantziak, denak ere tolesdura erzdunak dituztenak eta Dureroren grabatuetatik ateratakoak. Pertsonaiek gogo aldarte ezberdinak erakusten dituzte, baretasun mistikotik Pasioaren dramara artekoak. Nabarmentzekoak dira Andre Maria Sortzez Garbiaren, San Pedroren eta San Migelen eskulturak. Lehena Gregorio Fernandezek sortutako ikonografiari dagokio, eta Sortzez Garbiaren prototipozko irudi barrokoa bihurtu zen, XVII. mendean. Frantziskotarrek Sortzez Garbia zuten zaindari, eta dogmaren defendatzaile sutsuak ziren eta adierazia dugu lehen ere Fernandez sarritan aritu zela ordena horrekin elkarlanean, baita, elkarlan horretatik Sortzez Garbiaren irudi eder ugari sortu zirela ere. Ordena horrek komentu bat zuen Gasteizen, eta komentu horretakoa da ederrenetakoa; Miranda de Douroko (Portugal) erretaulan aurreratu zuen tipokoa, hain justu. Gazte irudikatu zuen Ama Birjina, zutunik, otoitzean, koroatua, aingeruzko aureola batez, eta ilargia, lainoak eta aingerutxoak azaltzen dituen idulki baten gainean. Haren aurpegiaren bisai borobilduak eta lepo zilindrikoak oreka handiko keinua adierazten du, eta erdi irekitako begiek lurrera luzatzen dute haren begirada ameslaria. Ile luzea eta askea simetrikoki erortzen zaio bizkar gainera, kaparen bi aldeetara, eta eskuak elkartuta ditu, albo batera eginez eta, bide batez, aurretiko ikuspegia etenez. Jantziek hertsia ageri da Maria, tunika itxia du eta kapa ireki egiten zaio sorbaldatik behera, triangelu formako konposizioa sortuz, eta izur gogorretan tolesten da, lurraren kontra egin arte. Eredu hori behin baino gehiagotan kopiatu zen Euskadin. San Pedrok itxura dotorea eta contraposto arina du, eta, halaber, barnean daraman energia azalarazten du, ikusleari hitz egin eta bere mezua jakinarazi nahiko balio bezala. Eskulturaren jarrera deklamatorioa eta ikuslearekin lortu nahi zuen komunikazioa estetika barrokoaren ezaugarriak dira, baita aurpegiaren eta eskuen ageriko naturalismoa ere. Ile xerlo klasikoa ere ikus daiteke eskulturaren kopetan. Deabruarekin izandako borrokan irabazle irtendako San Migelek barea du aurpegia, eta contraposto -an eta kapako oihalen mugimenduan biltzen du egoerari dagokion dinamismoa.

Erliebeak ia borobilak dira, irtenkariak ( salientes) eta ongi nabarmenduak ( bien relevados) . Horiek dira maisuaren lanen ezaugarri nagusiak, eta hala eskatzen zizkioten lan baldintzetan: " historias de más de medio relieve que casi parezcan las primeras figuras de ellas redondas ". Konposizio eragingarriak eta sinesgarriak dira, dinamismoa ageri dutenak. Artzainen Adorazioaren eta Zirkunzisioaren erliebeak egiteko estanpak erabili dituztela hautematen da. Berriki izan dugu Fernandezek erabilitako zenbait estanpen berri; besteak beste, Wiericx anaiek aita Nadalek 1593an argitaratutako " Evangelicae Histoirae Imagines " liburua ilustratzeko egindakoak, Cornelis Cortek egindako zenbait estanpa, Durerorenak, eta Juan de Jaureguik egindakoak Luis de Alcazar jesuitak 1614an argitaratu zuen " Vestigatio arcani sensu in Apocalypsi ..." libururako. Gasteizko parrokia horretako erretaulan azaltzen den Zirkunzisioa Wiericxek izen berarekin egindakoaren berdin-berdina da. Gauza bera gertatzen da Artzainen Adorazioarekin: Valladolideko Huelga mojen monasteriorako egindakoaren ia berdin-berdina da, eta argi dago lan horiek egiteko eredu bera erabili zuela Fernandezek. Berriki aurkitu da, halaber, zein izan zen Azkoitiko Ecce Homoa egiteko erabili zuen jatorrizko estanpa: Cornelis Cortek Francesco Salviatik egin zuen konposizioan oinarrituta Kristoren Bataioari buruz egindako grabatua –eskultoreak irudi bakarra aukeratu zuen–. Nolanahi ere, konposizioen egitura egokia eta simetrikoa da, eta erdialdean irekitzen dira ikusleek irudia behar bezala ikus dezaten. Naturalismoaren ezaugarriak argi hautematen dira zenbait xehetasunetan; esaterako, gaitan, bildotsean edo zirkunzisioari ekin behar dion apaizaren jarreran. Konposizioaren beste bi erliebe nagusiek San Migelek Gargano mendian izandako gertakizun legendarioa azaltzen dute, eta Jacobus da Varagine autorearen " Legenda sanctorum " (urrezko legenda) liburuan azaldutakoaren argitara interpretatu behar dira –parrokiako benefiziodunek azaldu zioten berau eskultoreari–. Paisaia sinplea eta inozo samarra da, baina leku handia hartzen du, eszenak hala eskatuta. Gasteizko erretaula egin zuenerako, Gregorio Fernandez atzean utziak zituen hasierako lan manieristak, eta forma eta eredu barrokoak eskaini zizkien bertako eskultoreei. Bertako eskultoreek bere egin zituzten eredu horiek, eta alde batera utzi zuten lurralde honetan hain errotuta zegoen erromanismoa. Gasteizko erretaulako eskulturek Nava del Reyko Santos Juanes elizako edo Plasenciako katedraleko eskulturen antzeko maila estilistikoa dute.

Bertako arkitekto eta eskultoreek –Pedro de Ayalak, Juan de Ayalak, Miguel Zozayak eta Diego Mayorak, besteak beste– Gregorio Fernandezek egindako lanei erreparatu zieten, eta moda berrietara egokitu zuten beren estiloa. Gazte batzuk, berriz, Valladolideko eskultura tailerretara –esaterako, Fernandez maisuarena– eta Burgoseko eskultura tailerretara joan ziren lanbidea ikastera, eta handik itzultzean moda berriak ekarri zituzten. Honako hauek joan ziren Gregorio Fernandezen tailerrera: Pedro Jimenez (1611n itzuli zen etxera); Juan de Angulo (lehen aipatutako Juan Anguloren semea, 1621ean egin zuen Fernandezekin ikasteko kontratua); Andres de Ichaso (1625ean egon zen Valladolideko eskultorearen etxean); Miguel de Elizalde (Fernandezen alaba Damianarekin ezkondu zen); Juan Garcia de Verastegui (Valladolideko auzotartzat jo zuen bere burua, Fernandezek Arantzazuko erretauletarako lan egin zuenean); eta Francisco Foronda (1625ean egon zen Valladoliden, eskultorearekin zerikusia zuten arazoak konpontzeko). Antonio de Alloytizek, berriz, Burgoseko tailerretara jo zuen, lurralde hartan baitzuen familia; baina, hala ere, harreman handia izan zuen Valladolideko tailerrarekin. Horren lekuko da Alloytizek Francisco Freminekin –Fernandezen tailerreko ofizial nagusietako bat– 1642an egindako kontratua, Begoñako basilika eta beste obra batzuk (" y otras partes ") egiten lagun ziezaion. Pedro Hernandezek Salamancan zuen tailerrera joan zen Gabriel de Rubalcaba 1628an, lanbidea ikastera. Eskultore horren lanetan ere ikusten da Gregorio Fernandezen lanen eragina, nahiz eta punta-puntako eskultorea ez izan. Beste euskal eskultore batzuk ere izan zuten harremana Gregorio Fernandezekin; esaterako, Pedro Zaldivarrek (lehenik Esteban Jordanen tailerrean ibili zen, eta ondoren Fernandezenean) eta Juan de Beobide –maisutzako ofizial zela hil zen– bizkaitarrak. Aldaketa horiek eta Valladolideko eskultoreak Euskadin utzitako arrastoa azaltzeko, erretaula ereduak eta horiek egin zituzten arkitektoak aztertuko ditugu, eta, ondoren, irudiak eta horiek egin zituzten eskultoreak.

Erretaula klasizistak eta horien bilakaera

XVII. mendetik aurrera, Euskadin egindako erretaulen estiloa aldatzen joan zen, pixkanaka baina etengabe. Trazadura erromanistako erretaulek klasizismorako bidea jorratu zuten, nahiz eta, zenbaitetan, bi ereduen arteko nahasketak egin. Gortetik –Valladolidetik, batik bat– iritsitako arkitektoek eta trazadurek ekin zioten bide horri, eta eragin handia izan zuen, halaber, Escorial basilikako erretaula nagusiak, Perreten grabatuaren zabalpenaren bidez, izan zuen arrakastak. Batzuetan zalantzati eta beste batzuetan asmo osoz, Euskadiko arkitektoek bide berriak jorratu zituzten, eta aldaketaren protagonista bihurtu ziren. Arkitektoek beraiek lotzen zituzten, normalean, erretaulak egiteko kontratuak, baina eskultoreek ere jasotzen zituzten erretaulak egiteko enkarguak, eta beren konfiantzazko arkitektoen esku uzten zuten erretaulen arkitektura lanak.

Euskadiko erretaulek klasizismorantz egindako bidean, gertakari hauek funtsezkoak izan ziren: Valladolideko Francisco Velazquez eta Diego Basoco arkitektoek Gregorio Fernandezen eskulturentzat Euskadin egin zituzten erretaulak; 1590etik aurrera, Escorialgo San Lorenzo basilikako erretaula nagusiaren irudia –Juan de Herrerak diseinatutakoa eta Perretek grabatutakoa– zabaldu izana; eta bertako zenbait arkitektok –Bernabe Corderok edo Juan Bazcardok, esaterako– Giacomo Vignolaren " Regola delli cinque ordini d’archittetura " lana izatea –lan hori 1593an itzuli zen–. Erretaula mota horren elementu gehienek Vignolaren ereduari jarraitzen zioten; hau da, asko zaintzen zuten egitura arkitektonikoa, taulamendu hautsiek eta aurrera ekarritako euskarriek soilik eteten dituzte forma lauak, eta nabarmena dute, halaber, leihoburuak egiteko joera. Antolamendu garbiko erretaulak dira: bi edo hiru atal dituzte, atikoek handitik txikira egiten dute, eta triangelu formako hegalen bidez egiten dute bat erretaularekin; halaber, atalek hiru kale eta horiei dagozkien kale arteak dituzte, batak taulamendu luzeen bidez banatuak eta besteak, berriz, euskarrien bidez. Koloma klasikoa da euskarri nagusia, eta, batzuetan, pilastren eta atxikitako kolomen arteko jokoa, betiere, taulamendu edo oinarrietan bermatua –inoiz ez mentsuletan–. Hasieran, ordena klasikoak (dorikoa, jonikoa, korintiarra eta konposatua) gainjartzen ziren, eta gero, Vignolak adierazitakoari jarraituz, korintiarra soilik erabili zen erretaula osoan. Dekorazioa aurreko beste eredu batzuetan baino soilagoa da, eta motibo geometrikoetan (galloiak, dentikuluak, diamante puntak, bolazko piramideak eta pitxarrak) eta landare motiboetan (girlandak eta erroleoak) oinarritzen da. Kutxen markoek belarri formako moldurak dituzte, eta horietan irudiak eta erliebeak baino ez dira jartzen, baita, salbuespenez eta beste leku batzuetan ez bezala, margolanak ere. Alabaina, erretaula erromanistetan ez bezala, arkitektura eta eskultura orekatuta daude erretaula hauetan. Ez dugu beti aurkituko eredu hori elementu guztiekin, eta, zenbaitetan, erretaula erromanisten ezaugarriak ere aurkituko ditugu. Horiek erretaula hibridoak edo nahastuak dira, baina beti nagusitzen dira horietan moda berriaren ezaugarriak. Erromanismoko elementu hauek erabili ziren gehien aldaketa garai horretan: beheko aldea landare motiboez, ildaska izurtuez edo sigi-sagan jarritako ildaskez apainduta duten kolomak; pilastra galloidunak egotea; ataletan jarritako frontoiak –batzuetan, umeak etzanda zituztenak–, eta portada forman nabarmendutako kaxak. Aipamen berezia merezi du sagrarioak, elementu askea, eta, garai horretan, erdi solairukoa eta oso handia denez, bankotik gora egin eta lehen ataleko erdiko kale osoa betetzen du.

Gasteizko Sorkundearen komentuan (1618) ikusi ahal izan zen –egun desagertua– lehen aldiz eredu hori ia osorik, Diego de Basoco arkitekto bizkaitarraren eskutik. Hala ere, eredu horren ikurra Gasteizko San Migel parrokiakoa da, Francisco Velazquezek 1624an trazatua. Bi arkitekto horiek Valladoliden bizi izan ziren, eta Vignolaren ereduen jarraitzaile izan ziren. Bertako arkitekto ugarik bereganatu zuten eredu hori, baina baita eskultore batzuk ere, trazatzaile lanetan; esaterako, Juan Bazkardok, Diego de Mayorak, Miguel de Zozayak, Juan de Angulok eta Pedro de Ayalak. Eskultore horien eta erretaulen trazadurak egin zituzten beste eskultore batzuen ezaugarri komuna hasieran erromanismoa landu izana da; izan ere, XVII. mendetik aurrera arkitektoek bereganatu zuten lan hori. Bazkardok berak auziak izan zituen zenbait mihiztatzailerekin zenbait lanen jabetza zela eta, "eskultorea eta trazatzailea" zela aldarrikatzen baitzuen. Eskultore horiek eta arkitekto ugarik Araban eta Gipuzkoan zabaldu zuten lehenik erretaula klasizistaren eredua, eta geroago, Bizkian.

Arabako lehen erretaula klasizistak

Juan Bazcardo izan zen Arabako erretaulagintzaren protagonista nagusia, XVII. mendean. Eskultore hori 1584an jaio zen, Caparroson (Nafarroa), Pedro Gonzalez de San Pedro eskultore erromanistak Cabredon zuen tailerreko aprendiza izan zen, eta tailer horretako zuzendari 1609tik aurrera. Bere eskultura lanek Gregorio Fernandezek Euskadin izan zuen jarraitzaile onena izan zela adierazten dute, baina eredu erromanistei jarraitu zien trazatzaile lanean. Arabako Errioxan egin zituen lan gehienak, baina Gipuzkoan ere egin zituen zenbait lan. 1614an, Laguardiako Andre Maria parrokiako sagrario tenpletea egiteko kontratua izenpetu zuen, eta geroago, 1618an, erretaula nagusia egitekoa. Lope de Mendieta eta Tomas Manrique arkitektoek egin zuten erretaula hori, ezaugarriei dagokienez, erabat erromanista. Arkitektook Bazkardok marraztutako trazadurari jarraitu zioten, eta aintza hartu behar dugu Bazkardok erabilia zuela trazadura hori bera Calahorrako katedralaren erretaula egiteko, 1601ean. Geroztik, lan ugari egin zituen: Zalduondoko erretaularen (1623) trazadura marraztu zuen –Francisco de la Plazak eta Pedro de Ayalak egin zuten horren arkitektura lana–; litekeena da Ozaetako (1623) erretaularen trazadura marraztu izana –Francisco de la Plaza, Gregorio de Alava eta, ziurrenik, Pedro de Ayalak egin zuten arkitektura lana–; Oiongo (1624) erretaula egiteko kontratua lortu zuen, Pedro Jimenez lagun zuela; baita La Puebla de Labarkako (1638) erretaula egitekoa ere, Diego Jimenez II.a lagun zuela. Gainera, zeharkako lan ugari egin zituen; besteak beste, Tolosarako (1644) eta Irunerako (1647). Zalduondoko eta Ozaetako erretaulei dagokienez, horien alderdi arkitektonikoa nabarmendu behar da; izan ere, apaingarri gutxiago dituzte, ez dute mentsularik, eta multzoak, oro har, lauagoak dira. Erretaulok, ordea, badituzte frontoi batzuk –Laguardiako erretaulan ez bezala, ez da haurrik ageri horietan–. Gerora, La Puebla de la Barkan ez zen frontoirik jarri. Ozaetako erretaularen kontratuak arkitektura ordenak gainjartzea agintzen zuen, " conforme lo muestra Jacobe de Viñola en su libro ".

Pedro de Ayala eta Juan de Angulo maisuek tailer garrantzitsu bat izan zuten Gasteizen, XVII. mendean. Bi maisu horiek XVI. mendeko eskultore familia ospetsuen ondorengoak ziren, eta, eskultore izateaz gain, eredu erromanistei atxikitako trazatzaileak ziren. Pedro de Ayalak zenbait erretaularen trazadurak marraztu zituen Eibarko frantziskotarren komenturako, eta Juan de Angulok bere izenean sinatutako bat marraztu zuen Ozaetako erretaularako. Luzaroan lan egin zutenez, Vignolaren ereduak bereganatzeko aukera izan zuten; batik bat, Francisco de la Plaza mihiztatzaile gasteiztarraren, horren seme Juan de la Plazaren eta Jose de Anguloren laguntzari esker. Azken horri eta bere aita Juan de Angulori " maestros de la facultad de escultoría y arquitecticos " esaten zieten. Mende horretako hogeiko hamarkadan aldaketa txiki bat izan zen haien lanean; hala ikus daiteke Zalduondoko (1623) eta Ozaetako (1623) erretauletan, biak ere Juan Bazcardoren trazadura zutenak eta Francisco de la Plazak kontratatuak. Lan horietan, gainera, Pedro de Ayalaren laguntza izan zuten (fidatzaile izan zen lehengoan, eta lekukoa bigarrengoan), baita Juan de Angulo eta Gregorio de Alavarena ere (azken horrek Ozaetan soilik lagundu zuen). Erretaula horien egitura erromanista da, baina aurrerapauso nabarmenak dituzte; ziurrenik, Francisco de la Plazaren parte hartzeagatik, azken horrek Gasteizko komentuko erretaulak ezagunak egin baitzituen. Egiteko askatasun osoa izanda, mihiztatzaile horrek egin zuen Gasteizko San Pedro elizako Aingeru Guardakoaren erretaula (1624), baina baita Otazuko (c. 1629) eta Guereñuko (1633) erretaula nagusiak ere. Nabarmena da azken horiei Escorialgo erretaula nagusiaren itxura eman nahi izan ziela. Pedro de Ayalak Zurbanoko (1633), Letonako (1637) eta Ulibarri-Ganboako (c. 1638) elizetako erretaulak egin zituen. Jose de Angulok asko aldatu zuen bertako erretaulagintza: dinamismo handiagoa eman zion Vignolaren ereduari, koloma bikoitzak erabili zituen, eta, lehenengo aldiz Araban, erroleoetan oinarritutako landarezko apaingarriak erabili zituen; esaterako, Dulantzin (1635), Añuan (1635), Alin (1639, Juan de Apaezteguirekin) eta, ziurrenik, Lukon (c. 1640). Hosto kizkur mamitsuek eta lore handiek apaintzen dituzte Dulantziko erretaularen lehen ataleko panelak eta oinarriak, baina horiek mendearen bigarren erdialdean jarriko ziren erretaula moda berrietara egokitzeko; hala gertatu baitzen, esaterako, Toberako erretaulan.

Arabako zenbait erretaulek badute ezaugarri berezi bat: tenplete eukaristiko handiak izatea. Horrela gertatzen da, esaterako, Galarretatik (c.1625-30) etorri eta egun Gasteizko Babesgabetuen Andre Maria parrokian dagoen erretaulan. Erretaula horren egilea, ziurrenik, Francisco de la Plazak, Juan de Angulok eta Pedro de Ayalak osatutako taldea izango zen. Zuazo, Margarita, Fresneda, Artaza eta La Hozko sagrarioak ere horietakoren batek eginak dira. Eraikin txiki eta klasizista horrek solairu zentralizatua –eliz erabilerarako egokiena– eta zenbait eskultura ditu, eta bat dator Trentoko kontraerreformak eukaristiarekiko zuen helburuetako batekin: sakramentua eliztarren aurrean ospatzeko helburuarekin. Bi atal eta kupula galloitua dituen tenpletea da, Escorialgo sagrarioaren oinordekoa, eta argi hautematen da Francisco de la Plazak Vignolaren eredu klasizistari jarraitu ziola hura egiteko. Eskulturak eukaristiaren garrantzia goratzeko jarrita daude.

Agurainen ere izan ziren eredu berriaren arrastoak hogeita hamarreko hamarkadan, Miguel de Zozaya eskultore, arkitekto eta trazatzailearen eskutik. Artista horrek bi eremu artistikorekin izan zuen harremana: alde batetik, Gasteizko maisuenarekin –Jose de Angulorekin, besteak beste–, eta, bestetik, Gipuzkoako eremuarekin –besteak beste, Diego Mayorarekin–. Arkitektura lanak egin zituen batik bat, eta hark egindako erretaulek –Munaingoa (1633), Ordoñanakoa (1633) eta Herediako (c.1637)– Vignolaren ereduak finkatutako erregulartasunari eta antolamenduari jarraitzen diote. Ordena klasikoko koloma ildaskatuak eta idulkiak erabiltzen ditu erretaulotan; alabaina erromanismoaren aztarnak ere hauteman daitezke. Arabako ipar-ekialdean, Arespalditzako Domingo de Arana eta Esteban de Retes arkitektoek osatutako taldeak zabaldu zuen eredu klasizista mendearen bigarren laurdenean. Talde horretako lehen kideak egingo zuen, ziurrenik, Belandiako (1637, Bizkaia) erretaularen trazadura, eta Esteban de Retesek, berriz, arkitektura lana. Erretaula horretan agerikoa da Escorialgo erretaula nagusiaren eragina: taulamendu luzeak ditu, frontoirik ez du ia, kolomek idulkiak dituzte, atikoak handitik txikira egiten du, eta erretaularen antolamendu orokorra Escorialgoaren antzekoa da. Lan hori egin ondoren, Domingo de Arana Arabako erriberara joan zen berrogeiko hamarkadaren hasieran, eta Burgoseko zenbait lekutan ere egin zuen lan. Azpimarratzekoa da, halaber, garai horretan bertan egin zen Caicedo-Yusoko (1640) erretaula. Domingo de Aranak egin zuen horren trazadura, eta eredu izan zen, besteak beste, Juan Bautista Galan maisuarentzat, gerora kopiatu baitzuen Molinillan (1655) eta Quintanilla de la Riberan (1663). Gesaltzan bizi zen Juan de Astete arkitekturako maisua, eta herri horretan ez ezik, Arabako erriberan eta Gipuzkoako hegoaldean egin zuen lan. Haren azken lan aipagarria Turisoko (1630) erretaula izan zen; baina, ondoren, haren seme Tomasek jarraitu zuen aitaren lanarekin.

Gipuzkoako erretaulak

Arriarango erretaula giltzarria da, ezbairik gabe, Gipuzkoako erretaulagintzak klasizismorantz egindako bidean. 1624 aldera hasiko ziren erretaula hori egiteko lanak, eta haren trazadura, ziurrenik, Juan de Mendiaraz eskultoreak egingo zuen –hala egiten baitzuten garai hartako beste eskultore erromanista batzuek ere–, baina erretaularen berritasunak haren egiletasunari buruzko zalantzak dakarzkigu. Erretaula hori Escorialgo erretaula nagusiaren kopia da, eta erretaula horrekin sartu zen Gipuzkoan Vignolaren eredua. Ez dugu ahaztu behar, hala ere, 1624 inguruan hasi zirela Velazquez eta Gregorio Fernandez Eibarko frantziskotarren komentuko erretaulak egiten. Eskultorea, trazatzailea eta formula erromanisten jarraitzailea zen, halaber, Segurako Diego de Mayora . Enkarguak lortzeko, beste eskultore eta arkitekto batzuekin aritzen zen, batzuetan elkarlanean, eta beste batzuetan, lehian; horien artean, aipagarriak dira Juan de Mendiaraz eta Miguel de Zozaya eskultoreak, eta Juan de Ayerdi, Juan Garcia Verastegui eta Mateo Zabalia arkitektoak. Agirien arabera, Diego Mayorak egin zituen Zeraingo (1624) eta Gaintzako (1626) erretaula nagusien trazadurak; ez dakigu zein izan zen lehen lan hori egin zuen arkitektoa, baina bigarrena Juan de Ayerdik egin zuen. Mayorak egindako erretaula horiek harridura sortzen dute; izan ere, eredu erromanistari Vignolaren eredua gailendu zaiola dirudi Zeraingo erretaulan. Gaintzako erretaula Zeraingoa baino bi urte geroago egin bazen ere, itxuraz behintzat, ez da azken hori bezain eboluzionatua; egitura garbia du, eta frontoiak eta haur etzanak gehitu zitzaizkion. Egitura konplexuagoa du Oiartzungo (1629) erretaulak, Juan de Huici nafarrak egindakoa; izan ere, denbora luzea behar izan zen hura amaitzeko (1643an amaitu zen), eta bitarte horretan aldatu egin zituzten zenbait euskarri, eta beste egitura batzuk jarri ziren.

Juan Garcia Verastegui arkitektoak eman zuen behin betiko urratsa probintziako erretaulagintzan. Gregorio Fernandezen laguntzaile izan zen Arantzazun, Juan de Mendiarazen alaba batekin ezkondu zen, eta aski frogatua zuen erretaulen trazadurak egiteko gaitasuna. Baliteke Zegamako (1638) erretaularen trazadura eta arkitektura lana hark egin izana, eta gauza bera gertatuko litzateke Ataungoarekin (1641), baina azken kasu horretan arkitektura lana Mateo Zabaliak egin zuen. Bi erretaula horiek Mayoraren lanak gainditzen dituzte, eta Eibarko, Arantzazuko eta Gasteizko erretaulen eragin nabarmena dute. Ataunen " que no se corten los cornisamientos " eskatu zioten, "arquitectura mas fina y mexor" zelako, eta dekorazioari dagokionez, berriz, formula barrokoagoak nahi zituzten, " florones entre canecillos y en los plafones de los arquitrabes " jartzeko eskatu baitzuten –denak ere Zegamako erretaulan ikus daitezke–. Eskakizun horiek guztiak egitura argiko bi lanetan gauzatu ziren: erretaulok kutxatilategi moduan antolatuta zeuden, ordena korintiarreko koloma ildaskatuak (Zegaman eraldatuak) eta friso jarraituak (Ataungoa) zituzten. Dekorazioari dagokionez, berriz, erroleoek landare dekorazioa zuten eta lore handiak mentsulek. Ataunen, hemezortzigarren mendean elementuak gehitu bazitzaizkion ere, argi hautematen da Escorialaren arrastoa.

Bizkaiko erretaulak

Kantabriako tailerren indarrak, eta, batik bat, Limpias-Liendokoarenak eragina izan zuen XVII. mendearen lehen erdian Bizkaian egin ziren zenbait erretaulatan. Tailerrok Enkarterritik gertu zeudenez, horietan egin ziren Bizkaiko elizetan jarriko ziren zenbait erretaula. Faktore hauen ondorioz, zaila da zehazki jakitea zein urteetan gertatu zen klasizismorako aldaketa: funtsezkoak ziren zenbait lan desagertuta daude; lan ugari anonimoak dira; eta Jaurerritik kanpo maila handiko arkitekto bizkaitarrak zeuden, besteak beste, Diego de Basoco, Rodrigo Muniategui eta Antonio de Alloytiz. Gainera, Valladolideko erretaulagintzaren arrastoa ez da Gipuzkoan eta Araban bezain agerikoa. Hauek dira Limpias-Liendoko maisuek –erromanismoaren ildoan oraindik– egindako lanik adierazgarrienak: Romañako San Pedro elizako erretaula, Truciosen (1630), Bartolome Martinez de Villavidek (Arantzazuko aulkiteria egin zuen, 1626an) mihiztatua, Diego de Lomberak trazatua, eta Juan de Palacio Arredondo eta Felipe de la Gargollaren eskulturak dituena; Güeñeseko Andre Maria parrokiako erretaula (1631) hau ere, beste batzuen artean, Bartolome Martinez eta Juan de Palacio Arredondok egindakoa; Ahedoko San Migel erretaula, Karrantzan (c. 1636), Luis de la Peñak eta Felipe de la Gargolla eskultoreak egindakoa; eta Lanestosako San Pedro parrokiako erretaula (c.1635), Juan de la Dehesak eta Pedro Alvo eskultoreak egindakoa. Alabaina, 1640ra arte ez zen erretaula ekoizpen jarraiturik egin, eta urte horretaraino jo behar dugu erretaulagintzaren bilakaera aztertzeko. Bilakaera horren funtsezko lana izan zen Zamudioko San Martin parrokiako erretaula (1639), baina ez zaigu gaur egun arte iritsi. Erretaula horretan Diego eta Bernardo Lombera arkitektoek eta Felipe de la Gargolla eskultoreak parte hartu zuten, guztiak ere Limpiaseko (Kantabria) tailerreko maisuak. Maisu horiek egin zuten lan, bigarren fase batean, Guriezoko (Kantabria) erretaulan, eta horrek Zamudiokoan erromanismoaren arrastoa nabaria izan zitekeela adieraz diezaguke. Eredu aurreratuagoei jarraitzen die Elorrioko San Gregorio elizaren albo batean dagoen erretaula anonimo batek; ziurrenik, 1640 aldera egindakoa.

Pedro de la Torre Euskadin. Erretaula klasizistaren bilakaera

Pedro de la Torre , Alonso Cano, Sebastian de Herrera eta Sebastian de Benavente arkitektoek eraldatu egin zuten Vignolaren ereduko erretaulen trazadura eta dekorazioa, eta eredu berri bat garatu zuten. Eredu horri madrildarra deitu izan zaio, baita kastizoa edo churriguereskoa ere, Churriguera anaiek garatu baitzuten hura azkeneraino XVII. mendearen azken herenean. Hala ere, erretaula horiek, gure ustez, klasizistak dira oraindik, baina egiturazko aldaketak eta dekorazioaren aldaketak dituztenak; izan ere, aldaketa horiek ez dira beste fase baterako aldaketa adierazteko adinakoak. Fase aldaketa, ordea, nabarmena izan zen hirurogeita hamarreko hamarkadatik aurrera, erretaula churriguereskoak egiten hastean. Hogeiko hamarkadan gertatu zen bezala, oraingoan ere gortetik etorri ziren berritasun aipagarrienak, eta, zehazkiago, Madrilgo gortetik: ordena erraldoi bakarra erabiltzea, erretaulari batasuna emateko; zirkulu erdiko edo arrautza oskol formako erremateak; modiloidun erlaitzak zituzten friso irtenak; kaleak aurrera eta atzera eramatea, oinplanoari dinamismoa emateko; eta landarezko motiboen dekorazio sarriagoa, hala nola, fruta sorta esekiak, kaktus formako kartelak, kukuluak eta lore handiak. Madrilen egindako erretaulek multzoen batasuna azpimarratzen bazuten ere, ezaugarri hori ez zen beti betetzen eredu honetan; hala ikus dezakegu Pedro de la Torrek berak Tordesillaseko Andre Maria elizako (1655) erretaula nagusiaren trazadura egin zuenean. Erretaulen euskarriak ere ez ziren beti berdinak, gehienetan koloma ildaskatuak erabiltzen baziren ere –normalean ordena korintiarrekoak edo konposatuak–, salomondar kolomak ere erabiltzen baitziren; esaterako, azken horiek erabili zituen Pedro de la Torrek Madrilgo Buen Suceso Ospitaleko (1637) erretaulan. Pedro de la T"rrek berak ekarri zuen eredu hori Euskadira, baina, erretaula gutxi batzuetan izan ezik, eredu horrek ezaugarri bereziak izan zituen bertan, Vignolaren ereduaren ezaugarri batzuk –esaterako, kutxatilategi formako egitura edo salomondar koloma– mende osoan iraun baitzuten. Ondorioz, bertako erretauletan gutxitan ikusiko dugu ordena erraldoiak erretaulari ematen dion batasuna, eta salomondar koloma, berriz, nahiko berandu ikusiko dugu. Hala ere, aldaketaren adierazle garbiak dira oinplanoen dinamismoa, frisoek aurrera egitea, koloma ildaskatuak zenbaitetan binaka erabiltzea, eta dekorazio berrira moldatu izana.

Tolosako Andre "aria parrokiako erretaularen trazadura egiteko Pedro de la Torre aukeratu zuten, eta 1639an izenpetu zuten hura egiteko kontratua. Erretaula hori ez zaigu gaur egunera arte iritsi, baina " como lo mejor que se hacen en Madrid " egiteko eskatu zioten arkitektoari. Madrilgo gortearekiko lotura hori Pedro de Arambururengandik dator, han bizi izan baitzen eta hari eman baitzioten erretaularen kontratua egiteko ardura. Tolosan lanean zela, Bilbaora joan zen, eta Begoñako Andre Maria Basilikaren erretaula nagusiaren (1640) trazadura marraztu zuen –erretaula hau ere desagertua dago egun–, baita Bilbaoko Santiago katedralaren alboko kaperetako bi erretaularena (1642) ere. Trazadura horiek arrasto luzea utzi zuten Euskadin, nahiz eta Pedro de la Torrek berak ez egin erretaula horiek eraikitzeko lanak. Tolosako erretaula haren ofizial Bernabe Corderok eraiki zuen, eta Begoña eta Bilbaoko erretaulak, berriz Antonio de Alloytizek. Corderok bere "bigarrentzat" zuen Alloytiz, eta biak izan ziren bertako erretaulagintzaren protagonista nagusiak mendearen bigarren herenean: bien artean banatu zuten Gipuzkoako eta Bizkaiko merkatua, eta Pedro de la Torreren estiloari jarraipena eman zioten jarraitzaileak izan zituzten.

Pedro de la Torreren ofizialak eta jarraitzaileak

Bernabe Cordero madrildarra Pedro de la Torreren ofiziala zela iritsi zen Euskadira, Tolosako erretaula egiten laguntzeko. Erretaula hori, 1644an bigarren kontratu bat egin ondoren, haren esku geratu zen. Tolosako erretaula bere gain hartu aurretik, Antonio Alloytizen esku utzi zuen Bilbaon egin behar zuen lana. Orduz geroztik, etengabe egin zuen lan, eta beste hainbat erretaula egin zituen Tolosan –esaterako, San Franciscoren komentuko San Joseren erretaula (1647)– eta probintzian: Juncalgo Andre Maria parrokiako (1647) eta Hernaniko San Joan Bautista parrokiako (1651) erretaula nagusiak, Hondarribiko Rosarioko Andre Maria elizako erretaula, Errenteriako Andre Maria parrokiako San Migelen erretaula (c.1655), Ordiziako Santa Ana parrokiako erretaula nagusia eta alboko erretaulak (1656). Horiez gain, erretaula hauen traza marraztu zuen: Andoaingo San Martin parrokiako erretaularena (1657), Zaldibiako parrokiako erretaularena, eta Debako Andre Maria parrokiako erretaularena (azken hori Pedro Alloytizek egina, 1662an). Obra horiek guztiak egiteko zenbait ofizialen laguntza izan zuen; batik bat, Pedro de la Tijerarena (Andoaingoa eta Zaldibiakoa egin zituen 1660an) eta beren anaia Andresena, biak ere Corderoren aprendizak izandakoak. Andres de la Tijerak oinordetzan jaso zituen Madrilgo arkitektoaren lanabesak eta liburuak. Domingo eta Martin de Zatarain tolosarrek egin zituzten eskulturak Hernanin, Andoainen eta Zaldibian, eta Juan Bazcardo maisu handiak Tolosan eta Irunen.

Agirien esanetan, Cordero " arquitecto de la villa de Madrid " zen, eta Pedro de la Torreren konfiantzazko ikaslea. Cordero maisu handiekin izan zen harremanetan, eta horietako bat Antonio Herrera " escultor de su majestad y aparejador de las Obras Reales " izan zen. Corderok jarraipena eman zion Herrerak egindako traza bati; El Casarreko erretaularenari (Guadalajara, 1624), hain zuzen. Halaber, senidetasun harremana izan zuen Juan Sanchez Barba eskultorearekin. Hark egindako ikasketek eta izandako harreman profesionalek prestakuntza sendoa zuela adierazten dute, eta etxean zituen liburuek eta irudiek berretsi egiten dute esandakoa: Vitrubio, Euklides, Serlio, Vignola, Arfe, " papeles del arte de la arquitectura " eta "un texto del estudio de talla y escultura en estampas". Bere maisua hartu zuen eredutzat Euskadin egin zituen lanetan. Elementu ugarik lotzen dute Irungo erretaula Pedro de la Torreren lanekin eta Madrilgo ereduekin: erretaula bi atal eta zenbait kaletan banatu bazuen ere, erdiko kalea nabarmendu zuen, erretaulari batasuna emateko; ordena konposatuko koloma ildaskatuek markotik kanpora egiten dute; friso irten modiloidunak erabiltzen ditu, erroleodun dekorazio sarria eta mamitsua; lore handiak atikoan; bildutako gortinak; eta ispilu formako armarriak kale arteetan. Alabaina erretaula horren bi alderdi nabarmendu behar dira; alde batetik, Juncalgo Andre Mariaren irudia jartzeko egin zuen gelatxoa, Segoviako Fuencisla santutegirako (1645) Francisco Bautista jesuitak trazatu eta Pedro de la Torrek egindakoaren berdin-berdina, eta, bestetik, erretaularen alboetan koloma bikoitzak erabiltzen dituela, espazioa antolatzeko. Mentsulak jarri zituen koloma bikoitzen arteko espazio txikian, eta mentsulen gainean irudiak. Erretaula horren ia berdin-berdina baina dekorazio sarriagokoa da Pedro de la Torrek Madrilgo beneditarren San Placido komentuko erretaula (1658). Hernaniko erretaula monumentalak Irungo eskemari jarraitzen dio, zenbait aldaketarekin: fuste izurtuko kolomak erabiltzen ditu; atiko handiagoa du, presbiterioak hala eskatuta; eta kartela bat du erdiko kalean. Ordiziako erretaula, aldaketak aldaketa, eredu horren adibide are nabarmenagoa da, atal bakarrekoa baita; halaber, koloma bikoitz erraldoiak erabiltzen ditu, erretaularen bi aldeetan kale estuak sortzen dituztenak, eta aurrean hosto canescodun mentsula irtenak daude, eta horien gainean irudiak. Horrez gain, honako elementu hauek Euskadiko multzo ederrenetakoa bihurtzen dute erretaula hori: atiko zirkularra; dekorazio sarria (gerora jarritakoa alde batera utzita); eta erdiko horma hobia, gelatxo moduan antolatua, eta Mariaren irudia hartzen duena. Sagrarioek funtsezko garrantzia dute Bernabe Corderoren lanetan, eta, zenbait lekutan, esaterako, Hernanin, eraikin exentuak dira. Sagrario horiek hogeiko hamarkadako ereduak dakartzate gogora, haiek baino dekorazio sarriagoa izan arren. Corderok marraztutako trazadurei jarraituz, Pedro de la Tijerak egin zituen Andoaingo San Martin parrokiako (1656) eta Zaldibiako Santa Fe parrokiako (1660) erretaulak; Irungoaren oso antzekoa aurrenekoa, baina 1765ean egindako oskola formako erremateak nabarmen aldatu zuen. Larraulgo erretaula nagusiak (1655) ere badu lortura erretaula mota horrekin. Pedro de Luzuriaga arkitektoa eta Juanes de Cialceta eta Bernardo Elcaraeta eskultoreak kontratatu zituzten hura egiteko, denak ere Asteasun jaioak edo bertan bizi zirenak. Dena den, Elcaraetak Juan Bazcardok Cabredon zuen lantegian ikasi zuen lanbidea.

1664raino joan behar dugu Madrilgo ereduak jarraituko dituen beste adibide nabarmen bat ikusteko: Lazkaoko karmeldar oinutsen komentuko erretaula nagusia. Valladoliden hogei urte bizitako Fray Lorenzo del Santisimo Sacramento karmeldar nafarrak egin zuen, eta Vicente Berdusanen margolanak ditu. Alabaina, garai hartan Fray Alonso de la Madre de Dios "trazatzailea" zen komentuko priorea, eta, ondorioz hura izango zen, ziurrenik, trazadura marraztu zuena. Ordena erraldoiko atal bakarrean hiru kale ikus ditzakegu, koloma konposatuak, atiko erdizirkularra eta dekorazio urria baina dotorea; denak ere, Madrilen eta Valladoliden egiten ziren erretaulen oihartzuna dakarten ezaugarriak. Hain justu ere, urte horretan bertan egin zuen Gaintzako Juan de Usularrek Cristo de los Dolores kaperako baldakina, Venerable Orden Tercera de San Francisco Madrilgo elizan. Baldakin horren trazadura Francisco Bautista jesuitak marraztu zuen. Horren berri izanda, badakigu Juan de Ursularre arkitekto gipuzkoarra Madrilgo ereduarekin lotu behar dugula, eta, besteak beste, Bautista Anaiarekin eta Pedro de la Torrerekin harremana izan zuela. Ursularre 1670ean itzuli zen etxera, eta urte horretan izenpetu zuen Beasaingo Andre Maria parrokiako erretaula nagusia egiteko kontratua. Hortaz, ez da harritzekoa erretaula hori izatea Euskadiko erretaularik ederrena, Madrilgo ereduari jarraitzen diotenen artean. Trazatzaile trebea zen, eta gaur egun hark egindako zenbait marrazki gordetzen dira; esaterako, Antzuolako Antiguako Andre Maria elizako erretaularenak (1671) eta Uzarragako San Juan elizako Kristoren eskulturarenak (1671). Hala ere, ez dakigu nork egin zuen Beasaingo erretaularen trazadura, trazatzaile horrek ugazabek lehendik entregatutakoari (" que tiene antregada ") jarraitu behar baitzion. Aurrez entregatutako trazadura horren egilea erlijio gizon bat izan zitekeen, hori bera gertatu baitzen Zumarragako erretaularekin (1678), maisu erlijio gizonak bidali baitziren (" se embían maestros religiosos ") horren trazadura aztertzeko. Ildo horretatik, bitxia da 1672an Ursularre bera Arantzazuko komentuan bizi izan zela jakitea. Atal bakarreko erretaula da, eta ordena konposatuko koloma ildaskatuez banatutako hiru kale ditu –alboetakoak estuagoak dira–. Kolomak hosto canescodun mentsula handiak dituzten oinarrietan eusten dira. Kaktus forma duten kartela handiek betetzen dituzte tinpano txikiak eta atikoa, eta fruten girlandak ere zintzilikatzen dira azken horretatik. Antzuolako erretaulan eskema berari jarraitu zion, baina neurri txikiagoan, eta Zaldibian (1677), berriz, alboko trazadurak eginez. Urte batzuk geroago, Elgoibarko San Bartolome elizako erretaula (1682) eta Lazkaoko San Migel parrokiako (1683) erretaula egiteko enkarguak jaso zituen, baina, zoritxarrez, biak desagertuak dira. Erretaula horietan, ziurrenik, salomondar kolomak erabiliko zituen, hala erabili baitzituen Nafarroan egin zituen lanetan: Etxarri-Aranazko erretaulan (1687) eta Iruñeko moja errekoletoen erretaularen trazaduran.

Juan de Apaeztegui arkitekto azpeitiarrak (Anguloren laguntzaile izan zitekeen Alin, 1639an) Usularreren ildoari jarraitu zion erretaula nagusi hauek egiteko: Aiakoa (1677), Zumarragakoa (1678, desagertua), Azpeitiko Soreasuko San Sebastian elizakoa (1684), Aizarnakoa (1685) eta Zestoakoa (1686). Azken hiru erretaula horiek egiteko Martin de Olaizolaren laguntza izan zuen, eta Zestoan eta Aizarnan salomondar koloma erabili zuen. Aian ildaska ondulatuko kolomak erabili zituen, eta erretaularen batasuna indartu zuen. Azpeitiko erretaula nabarmentzen da besteen artetik: bi ataleko erretaula da, baina oskola formako errematea, solairu dinamikoa, mentsula monumentalak, eta friso erdibituak eta irtenak ditu. Hala ere, dekorazioa da erretaula horren alderdirik azpimarragarriena, eta horren barruan, kutxa nagusiak eta oskola formako itxitura errematatzen dituzten kaktus formako kartela handiak. Litekeena da dekorazio errepertorio hori Jose de Echeverria maisu churriguereskoak egin izana, moda berrien jakitun baitzen. Aizarnako erretaula churriguereskoa da erabat, eta, haren trazaduraren protagonismoa ikusita, litekeena da Olaizolak egin izana.

Lehen adierazi dugun moduan, 1640. urtea funtsezkoa izan zen Bizkaiko erretaulagintzan, urte horretan joan baitzen Pedro de la Torre Bilbaora, eta hark egindako trazadura aukeratu baitzuten Begoñako basilikaren erretaula nagusia egiteko. Foruako tailerreko Antonio de Alloytiz arkitekto eta eskultoreak egin zuen erretaula, nahiz eta une horretan Burgosen izan, senide batzuekin. Ziurrenik, Gaztelako hiriburu horretan ikasi zuen lanbidea Alloytizek, Limpias-Liendoko tailerreko maisu kantabriarrekin batera. Dokumentazioaren arabera, Marmellar de Arriba (1637), San Martín de Huerta Arriba (1637) eta Villalba de Losa (1638) herrietan egin zuen lan, besteak beste; azken herri horretan, Liendoko Diego Lopez de Candina mihiztatzailearekin batera. Halaber, Diego Lopez de Candinak behin baino gehiagotan egin zuen lan Diego Lomberarekin. Datu horiek guztiak ikusita, hau ondoriozta dezakegu: Alloytizek harreman handia zuen Kantabriako tailerrekin, eta eredu erromanistak jarraitu zituen hasierako lanetan; halaber, gaztetatik bizi izan zen Burgosen senideren batekin, haren familiako belaunaldi ugari hiri horretan bizi baitziren aspalditik; eta, azkenik, Madrilgo ereduak ezagutu zituen, Pedro de la Torre eta Bernabe Corderoren –ez dakigu noiz egin zen azken hori Pedro de la Torreren "bigarren"– eskutik. Gainera, Alloytiz Calahorra-La Calzada apezpiku hiriko behatzaile izan zen, eta, batzuetan, Madrilera eta Valladolidera bidaiatu zuen. Hark zabaldu zuen erretaula mota berri hori Bizkaian, eta, geroago, Araban. Lan ugari egin zituen Euskadin –askotan Pedro de Alloytizen laguntzaz–, eta horietako lehena Begoñako basilikaren erretaulak egitea izan zen (1640), eta geroago, Bilbaoko Santiago katedraleko alboko bi erretaula (1642an, Bernabe Corderok trazatuak). Halaber, parrokia ugariko erretaulak egin zituen. Hona hemen parrokia horiek: Mañariko Jasokundearen parrokia (1641), Errigoitiko Andre Maria (1649), Zornotzako Andre Maria (1651), Gordexolako San Joan (1653), Iurreko Santiago (1656, Araba), Azkoitiko Andre Maria (Gipuzkoa, 1660, horren trazadura Madrildik etorri zen, eta Pedro Bautista Medina jesuitak egin zuen); Azkoagako San Joan (1664, Araba); Urduñako Antiguako Andre Maria (1664); eta Zirianoko San Joan Ebanjelaria (1665, Araba). Erretaula horietako askotan Pedro de Alloytizek egin zuen lan. Jakina da eskultore ona zela, baina Kantabriako tailerrekin harreman handia izan zuenez, eta Jose de Palacio Arredondo eta Juan de Azcunaga eskultoreak gertu izan zituenez, ez litzateke harritzekoa izango batzuek zein besteek parte hartu izana hark egindako erretauletan.

Begoñako basilikako erretaularen grabatu batek monumentala erakusten digu multzoa, eta gelatxo txikia, koloma ildaskatu parekatuak, biribilki galloidun eta hosto mamitsuko mentsulak, eta lore handiz osatutako landare dekorazioa ikus ditzakegu bertan. Madrildar ereduko erretaulen ezaugarrietako bat multzoaren batasuna da, eta, ondorioz, eredu horretako erretaulek atal monumental bat eta atikoa izaten dute. Begoñako erretaula eredu hori sortu zuten egileetako batek egin zuen, Pedro de la Torrek, hain zuzen; alabaina, erretaula horrek bi atal eta hiru kale zituen, eta eragin handia izan zuen Bizkaiko erretaulagintzan. Eragin hori, noski, ez dugu erretaula multzoen batasunean aurkituko, baina agerikoa da beste ezaugarri askotan. Hona hemen horietako batzuk: euskarriak; koloma bikoitzak; ordena korintiarra eta konposatua erabiltzea; taulamendu hautsiak; erlaitz irtenak; kaleek aurrera eta atzera egitea; mentsulak erabiltzea; eta landare dekorazio mamitsua jartzea dekorazio geometrikoaren ordez. Agerikoagoa da eragin hori Mañariko erretaulan; izan ere, erretaula bi ataletan banatu zuen, eta koloma handi parekatuak erabili zituen (Iurren ere bai) horiek lotzeko. Halaber, kale bakoitzean eskultura bat eta eskultura horren gainean horma hobi bat jarri zituen. Egitura horrek Madrilgo ereduak kopiatzen ditu, eta, azken buruan, Alonso Canok Lebrijako erretaula (1629) egiteko erabili zituen eskemak, Palladiorengandik jasotakoak, eta geroago Madrilen garatuak. Gordexolako elizako presbiterioa zabala zenez, konpartimentu gehiagoko erretaula egin behar izan zuen, eta, ondorioz, kale arteak jarri, baina, hala ere, eskema berari jarraitu zion. Erretaula horretan berritasun bat sartu zuen: ordena konposatuko kolomak erabili zituen, eta horien fusteak mahats parra sarriez inguratu zituen. Ziurrenik, lehen aldia izango zen Bizkaian egitura hori erabiltzen zela. Azkoitian, Pedro Bautista Medina jesuitak marraztutako trazadurari jarraitu behar izan zion, eta horrek argi uzten du gorteko ereduekiko zegoen mendekotasuna. Azkoitiko erretaula monumentala eta atal bakarrekoa da, oskola formako errematea du; ordena konposatuko eta fuste ondulatuko koloma erraldoiek hiru kale banatzen dituzte, eta tenplete eukaristikoak hartzen du erdiko kale osoa. Zirianoko erretaula ere gaur eguneraino iritsi zaigu.

Alloytizen garai berean egin zuen lan Foruako tailerreko Juan de Bolialdea arkitekto eta trazatzaileak. Fruizko erretaula nagusian (1646), multzo zaharkitu samarra egin zuen, baina lan eguneratuagoak egin zituen Amurrion (1655) eta Nabarnizen (1673). Egun desagertuta daude hark egindako zenbait lan: Bermeoko elizako erretaula nagusia (1641), Busturiakoa (1646, piezatan zatitua), Durangoko Magdalenako Andre Maria elizakoa (1675), Gorlizkoa (1677) eta Bilbaoko Abandoko San Bizente Martiriaren parrokiarako trazatu zuen erretaula (1674). Haren lankide izan ziren Domingo de Garitaondo, Juan de Azcunaga, Jose de Palacio Arredondo eta Santiago Castaños arkitekto eta eskultoreak. Amurrion ez zuen frontoirik jarri, eta taulamenduak hautsita daude, gainera, landare dekorazioa sarri agertzen da frisoetan eta kolomen behealdean. Alabaina, askoz geroago egindako Nabarnizko erretaulan, aurrekoez gain, mentsulak, fuste ondulatuko koloma aurreratuak jarri zituen; ez zuen, ordea, erabat bereganatu eredu berria.

Arkitekto eta trazatzaile garrantzitsuagoa eta erretaulen egiturazko berrikuntzen jakitunagoa zen Martin de Arana . Arkitekto horrek egin zuen Arespalditzako erretaularen trazadura eta arkitektura egitura, eta, ziurrenik, lehen aipatu dugun Domingo de Aranaren semea izango zen. Dakigunez, honako lan hauek egin zituen, guztiak ere kontuan hartu beharrekoak: Urduñako Andre Maria parrokiako erretaula nagusia (1648), Artziniegako Jasokundearen elizakoa (1662), eta Bachicaboko San Martin elizakoa (1677). Lehen bi erretaulek Jose Palacio de Arredondok egindako eskulturak dituzte. Aranak erretaularen trazadura marraztu zuen, eta horren arkitektura egitura Francisco eta Santiago Martinez de Arcek egin zuten. Erretaula horietan, Begoñako basilikako erretaulatik ekarritako berrikuntzekin batera, eredu zaharren zenbait elementu azaltzen dira. Urduñakoan, koloma ildaskatu parekatuak erabili zituen, eta, batzuetan, atzera eramanda daude erdiko kalean; eta, gainera, kiribil galloidunak eta landare zartak dituzten mentsulak, idulki esekiak, taulamendu hautsiak, modiloidun eta kukuludun erlaitzak eta frutazko girlandak ere ikus ditzakegu. Nabarmentzekoa da Artziniegako erretaula; izan ere, koloma erraldoi parradunak erabiltzen ditu haren atal bakarra bost kaletan banatzeko. Alabaina, erlaitza jarraitu modiloiduna eta kaktus formako erdiko kartela dira multzo horren elementu adierazgarrienak. Koloma berdinak baina txikiagoak erabili zituen Bachicabon. Erretaula horretan, tailu lodiagoak egin zituen, eta tinpano txikia zuten markoak jarri zituen, landare kartelak jartzeko.

Debako Andre Maria parrokiako erretaula nagusiaren (1663) trazadura Bernabe Corderok egin zuen, eta hura da, hain zuzen, Pedro de Alloytizen lanik nabarmenena. Agirien arabera, Lemoizko Andre Maria elizako erretaula nagusiaren (1677) trazadura marraztu zuen (Jose de Isusik egin zuen erretaula bera), baita Debako Arrosarioko Ama eta San Migelen alboko erretaulena (1683) ere. Hark egindakotzat jotzen dira, halaber, beste lan adierazgarri batzuk; esaterako, Artziniegako erretaularen trazadura (1662), eta Urdulizko Andre Maria elizako erretaularen (1666) arkitektura lana. Lan horiek hark eginak badira, Foruako tailerreko arkitekto horrek erretaula barrokoaren bilakaeran zeresan handia izan zuela aitortu beharko genuke. Eskultura ere bere lan esparruan sartzen bazuen ere, Kantabriako Jose de Palacio espezialistak egin zituen Debako eskulturak. Debako erretaulak Urduñako Andre Maria elizako erretaularen antz handia du, eta elementu hauek Madrilgo ereduaren ildoan kokatzen dute: erretaulak bi atal eta hiru kale izatea, erroleotan oinarritutako dekorazio sarria erabiltzea eta eskulturei eusten dieten idulkiak. Erretaula horrek, gainera, koloma parradunak erabiltzen ditu, matsalko eta mahatsondo hostoez josita, eta, dekorazio hori da, hain zuzen, haren ezaugarririk nabarmenena. Artziniegako eta Urdulizko erretaulekin duen lotura bakarra, ordea, koloma parradun erraldoiak erabiltzea da, erretaulari batasuna ematen diotenak. Hala ere, harrigarria da Lemoizko erretaularen trazadura bi atal eta hiru kalekoa izatea, eta egitura hori bera erabiltzea Debako alboko erretauletan. Azken lan horretan, salomondar koloma erabili zen, baina erretaula ez zuen Alloytizek egin, Mateo de Azpiazuk baizik.

Adierazi dugu Antonio de Alloytizek parte hartu zuela Arabako zenbait lanetan; esaterako, Iurren, Azkoagan eta Zirianon. Hala ere, lan horiek baino lehenago hasiak ziren egiturazko aldaketak egiten Pedro de la Torreren ereduei jarraitzen zieten zenbait erretaulatan. Aldaketa horien bultzatzaileetako bat Azpeitiko Mateo de Zabalia arkitektoa izan zen. Ezagunak dira Ataunen, Bergaran (alboko erretaulak), Usurbilen, Nafarroako zenbait lekutan egin zituen lanak, baina, batez ere, nabarmentzeko da Aguraingo San Joan parrokiako margolan erretaula (1646) itzela. Erretaula horrek bi atal eta hiru kale ditu, eta pilastrek eta ordena konposatuko koloma atxikiek osatzen dute haren euste sistema. Vignolaren ereduko trazadurak egitura barrokoa bereganatu du, erdiko kalea nabarmen aurreratuta baitago, eta frisoen azpian kukuluen eta lore handien dekorazioa jarri baita. Taulamenduaren erlaitzean jarritako haur ilara estilo horren berezko ezaugarria da, eta ondoren jarritako erroleoek haren egile marketako bat dira.

Mende horretako berrogeita hamarreko hamarkadatik aurrera, Kanpezun bizitzen jarritako Martin de Arenalde arkitektoa izan zen egile garrantzitsuetako bat, eta koloma ildaskatu ondulatuak eta dekorazio sarri eta dinamikoa erantsi zien bere lanei. 1652an, Tolosan auzotu zen, eta harremanak izan zituen Cabredoko tailerrarekin, batik bat, Bazcardoren suhi Diego de Jimenez II.arekin. Datu horiek ikusita, ez litzakete harritzekoa izango Tolosako Andre Maria elizako erretaula handia egiten lagundu izana. Hauek dira hark egindako erretaula aipagarrienak: Dallokoa (1652), Kripangoa (1663), Maeztukoa (1666), Zuhatzu Donemiliagakoa (1670) eta Donemiliagako San Romangoa (1677). Hark egina izan daiteke, halaber, Egilatz kontzejuko elizaren erretaula, baina XVIII. mendeak kolomak aldatu zizkioten, eta erabat itxuraldatu zuten. Erretaulen eskulturak egiteko, zenbait eskultoreren laguntza izan zuen, besteak beste, lehen aipatutako Diego Jimenez II.arena, eta hura hiltzean, Bartolome Calvorena –honek lan ugari egingo zuen senide arteko tailerra ireki zuen Orbison–, eta, ziur asko, Francisco Forondarena. Dalloko erretaula laua eta erregularra da, zuzi formako koloma korintiarrak erabiltzen ditu, eta, dekorazioari dagokionez, erroleo finak jarri zituen frisoen gainean. Maeztun, ordea, egitura dinamikoa erabili zuen; koloma ildaskatu uhinduak erabili eta dekorazio sarriagoa –txarteltxoak eta hosto canescodun kartela handiak– jarri baitzituen. Geroago, bere seme Pedro de Arenaldek salomondar kolomak erabili zituen jada, erretaulen egiturari eusteko.

Arabako Errioxan, Elciegoko San Andres parrokiako erretaula monumentala izan zen obrarik garrantzitsuena garai hartan. Erretaula hori Diego de Ichaso eta Sebastian de Oyarzabal arkitektoek egin zuten, 1646tik aurrera. Lehena Calahorra eta La Calzada apezpiku hiriko " behedor general de las obras de architectura " izatera iritsi zen, eta Santo Domingo de la Calzadan bizi zen. Bigarrena, berriz, Brionesen bizi zen. Elciegoko parrokiako erretaulak bi atal eta atikoa ditu; halaber, hiru kale ditu, eta kapitel korintiarreko eta fuste ondulatuko koloma pareek osatutako lau kale arte. Euskarri horien oinarriak eta taulamenduak erretaularen markotik irteten dira, eta landare dekorazio dinamikoa eta mamitsua du frisoetan, oinarrietan, markoetan eta beste elementu batzuetan. Horiek horrela, erretaulak itxura erabat barrokoa du.

Hauek dira garai horretan Araban egin ziren beste erretaula batzuk: Oreitiakoa (1664); Mataucokoa, Mendiolakoa, eta Elorriagakoa. Oreitiakoa Martin de Telleriak egin zuen, eta kutxatilategi eskema jarraitu zuen, baina koloma ildaskatu bihurrituak eta belarri formako markodun kutxak erabili zituen. Litekeena da Mataucoko eta Mendiolako erretaulak Cabredoko tailerreko arkitektoek egin izana hirurogeita hamarreko hamarkadan. Elorriagako erretaula geroago egin zen, eta Antonio Alvaradoren estiloaren eragina ikus daiteke bertan. Erretaula horrek atzean utzi du jada kutxatilategiko eskema, eta atal bakarra du, ordena erraldoikoa, eta fuste bihurriko kolomek hiru kaletan banatzen dute multzoa. Halaber, friso erdibitua eta ertzetan bolutak dituen atiko handia du. Erretaulak dekorazio sarriagoa du, eta erroleoak, kaktus formako kartelak, fruta zintzilikatuak eta beste elementu naturalista batzuk leku handia hartzen dute erretaularen arkitektura egituran. Urte luzez eutsi zitzaion eskema horri; hala ikus dezakegu Gacetako erretaulan (1701), Oñatiko Tomas de Arizmendi arkitektoak egindakoa.

1618 eta 1670 arteko eskultura barrokoa. Gregorio Fernandezen eragina

Garai horretako erretaulen garrantzia ez zetzan horien arkitektura egituran; aitzitik, erretaula horietan jartzen ziren eskultura eta erliebe ugariak ziren erretaulen ardatza, fededunentzako katixima irakaspenak baitziren. Kutxatilategiko egiturak eskultura ugari jartzeko aukera ematen zuen: kaleetan, kale arteetan, bankoetan, oinarrietan, erlaitzetan eta libre egon zitekeen edozein espaziotan. Bertako maisuek eskultura erromanikoen ereduak bereganatu zituzten, eta XVII. mendearen lehen erdiko erretauletako eskultura eta erliebe ugaritan ikus dezakegu horien arrastoa. Lehen adierazi dugun moduan, ordea, eredu horiek aldatuz joan ziren Gregorio Fernandezen eraginez, eta bertako eskultoreek –batzuek gehiago eta beste batzuek gutxiago, eredu erromanisten indarraren arabera– beren lanetan islatu zituzten azken horrek ekarritako ereduak. Erromanikoak baino eskultura dinamikoagoak dira, jarrera deklamatorioa dute, eta jantzi naturalagoak, aurpegi errealagoak eta, oro har, jendearengana iristeko helburua betetzen dute. Hainbat iturritatik hartu zituzten horiek egiteko ereduak. Aukera bat pertsonaien imitazioak egitea zen; esaterako, San Ignazioren aurpegiarena. Beste bat irudiak erabiltzea zen, batzuk errepertorioetatik ateratakoak, eta beste batzuk, berriz, kanonizazio prozesuetarako propio egindakoak. Gregorio Fernandezek Wiericx, Cornelis Cort eta Dureroren irudiak erabili zituen, eta, pentsatzekoa den bezala, haren ikasleek, ofizialek edo jarraitzaileek ere eredu berak erabiliko zituzten. Hala ikus dezakegu bertoko zenbait eskultoreren lanetan; esaterako Antonio de Alloytizen eskulturetan edo Jose Palacio Arredondorenetan, jakina baita bi horiek aita Nadalen liburua izan zutela, eta, liburuan Wiericx anaien eta Corten irudiak azaltzen ziren. Ikonografiari dagokionez, Ama Birjinaren, Familia Santuaren eta Santuen gurtza eta eukaristiaren gorespena egiten zuten, kontraerreformatik bultzatutako gaiekin bat etorriz. Horrenbestez, betiko gaiekin batera –gurutziltzatua, apostoluak, ebanjelariak, elizako aitak, bertuteak, ordenen fundatzaileak edo santu herrikoiak–, beste gai hauek ere ikus ditzakegu: Sortzez Garbia, Ama Birjinaren bizitza, San Jose, Jesus Haurra, kanonizatutako azken santuak eta aingeruak –batik bat, Guardakoa–. Batzuetan, aldaketa txikiak egiten ziren betiko gaien trataeran, eta kontraerreformatik etorritako gaiei dagokienez, berriz, Jesusen haurtzaroko gaiak aukeratzeko joera nagusitu zen. Alabaina, Nekaldia pasioko pasoetan soilik jorratu zen.

Euskadin lan egin ondoren, eskultore asko senide arteko tailer ezagunetan sartu ziren. Horietako batzuk, eskultore erromanikoek egiten zuten moduan, ez zuten espezializaziora jo, eta "eskultore eta arkitekto" bezala aurkezten zuten beren burua, eta, ondorioz, arkitektura zein eskultura lanak egiten zituzten. Gregorio Fernandezen eragina jaso zuten tailerrek –bai Valladolideko maisuarekin ikasitako langile bat zutelako, bai haren lanari erreparatu ziotelako– egiten zituzten kalitate handieneko eskulturak. Horregatik dute Arabako eta Gipuzkoako artistek Bizkaikoek baino zeresan handiagoa eredu horri dagokionez; nahiz eta, azken horiek Kantabriako maisuen laguntza izan. Prozesu berdina errepikatu zen tailer guztietan: Valladolideko maisuaren eraginari esker, eredu erromanisten oinordeko zen eskultore belaunaldi bat moda berrira egokitzen joan zen, eta berrogeiko hamarkadaren bueltan, beste belaunaldi batek hartu zuen aurrekoaren lekua. Bigarren belaunaldia erabat barrokoa zen jada, eta hamarkada horretatik aurrera egin zituzten lan gehienak. Hala gertatu zen Gasteizko tailerrean: Juan de Anguloren (+ c.1643) eta Pedro de Ayalaren (+ c. 1646) ondoren, Jose de Angulo, Bartolome Calvo eta Francisco Foronda etorri ziren. Viana-Cabredoko tailerrean, Pedro Jimenezen (+1640) eta Juan Bazcardoren (+1658) ondoren, Diego Jimenez II eta Bernardo Elcaraeta etorri ziren. Gipuzkoan, Juan de Mendiaraz eta Diego de Mayora eskultoreen ondoren, Domingo eta Martin Zatarain etorri ziren, eta horiek baino lehenago, agian, Andres de Ichaso, gerora Santo Domingo de la Calzadan bizitzen jarritakoa. Bizkaian, Kantabriako Juan de Palacio Arredondo maisuaren ondoren, Kantabria bertako Felipe de la Gargolla eta Jose de Palacio Arredondo etorri ziren, baita Bizkaiko Antonio de Alloytiz eta Juan de Azcunaga ere.

Gasteizko tailerra: angulotarrak

Juan de Anchietak, Lope de Larreak eta Esteban de Velascok Gasteizen egindako lanaren oinordeko izan ziren Pedro de Ayala eta Juan de Angulo. Bi artista horiek lantalde oparoa osatu zuten, nahiz eta banaka ere zenbait lan kontratatu. Gasteizko eskultore dinastia baten ondorengoa zen Pedro Ayala . Agiriek XVI. mendearen hasieratik ematen digute dinastia horren berri, eta Pedro de Ayalari dagokionez, Francisco de Ayalaren semea zela esan behar dugu. Eskultore horrek, familiako tailerrean ikasitakoari eutsiz, eskultura erromanistak egin zituen, baina Gregorio Fernandezen lanak ikusteko aukera izan zuen gaztaroan, eta horrek eta luzaro bizi izanak estiloa zertxobait aldatzeko aukera eman zion. Hala erakutsi zuen Bergarako erretaulan (1614, Fernandezek egindako San Ignacio eskultura jarri zen erretaula horretan) eta, geroago, Gasteizen (1618). Hala ere, eredu erromanistei atxikitako eskultorea izan zen beti. Juan de Angulo , berriz, Bartolome Angulo eskultore erromanistaren semea zen, eta Valpuestan zuen familiaren jatorria. Eskultore horrek ere eredu erromanikoei eutsi zien, bere aitari eta Nafarroako Pedro Gonzalez de San Pedrori ikasitakoari jarraituz. Valladolideko eskulturgintzaren berritasunen jakitun, Gregorio Fernandezen etxera bidali zuen Juan semea lanbidea ikastera, eta, horrekin batera, lan egiteko estiloa aldatu zuen, batik bat, haren beste seme Jose de Angulok parte hartu zuen lanetan. Juan de Angulok eta Pedro de Ayalak, eta, 1630etik aurrera, Jose de Angulok ere osatutako taldeak eskultura ugari egin zituen Araban. Pedro de Ayalak egin zituen Zalduondoko (1623), Ozaetako (1623) –bi hauek Juan de Angulorekin batera– Zurbanoko (1633), Letonako (1637) eta Ulibarri-Gamboako (c. 1638) erliebeak eta eskulturak. Horiek denak lan handiak dira, baina ez ditugu ahaztu behar beste leku batzuetan egin zituen lanak: Villodasen, Guereñan, Doroñon, Galvaraingo San Martinen, Buston, Estavillon eta Parizan. Zalduondoko eta Ozaetako eskulturak egiteaz gain, Juan de Angulok Arrietako erretaularen (1621) bankoko irudiak egin zituen, baita Aingeru Guardakoaren erliebea, eta, ziurrenik, San Isidroren Mirakuluarena ere, biak Gasteizko San Pedro parrokian (1624). Halaber, semearekin elkarlanean, hainbat elizatako erretaula nagusien eskulturak egin zituzten; besteak beste, Manzanosekoak (1630), Munaingoak (1633), Dulantzikoak (1635), Añuakoak (1635), Eharikoak (1639) eta, ziurrenik, Lukokoak (c. 1640). Eskultore horiek, batzuk gehiago eta beste batzuk gutxiago, Gregorio Fernandezen lanen zenbait ezaugarriri lotu zitzaien; besteak beste, aurpegien errealismoari, konposizio irekiei, tolesdura erzdunei, kopetaren gaineko ile xerloari, erliebeak ia mukulu borobilekoak izateari, eta erabilitako eredu ikonografikoei. Eredu horien artean, aipatu beharrekoak dira Sortzez Garbiarena, San Joserena, San Pedrorena, San Paulorena eta, erliebeei dagokienez, Kristoren Bataioarena.

Zalduondo, Ozaeta, Zurbano eta Letonako erretaulen eskulturak oso erromanistak dira oraindik, nahiz eta Zurbanokoaren San Joanen eta San Joseren eskulturak eguneratuagoak izan. Manzanosen egindako Kristoren Bataioaren erliebea Valladolideko ereduaren jarraipen baldarra da, eta ereduzko estanpa berak erabili zirela nabarmentzen da. Ehari, Dulantzi eta Añuako eskulturak barrokoagoak dira, eta Gaztelako eskulturen ereduari jarraitzen diote, besteak beste, Dulantziko eta Añuako San Jose eta San Joan eskulturek, eta Ehariko, Dulantziko, Ulibarri-Ganboako eta Aretxabaletako Sortzez Garbiaren irudiek (azken horrek lotura nabarmenak ditu Angulotarren lanekin). Juan de Angulok egindako " ystoria del ángel " erliebea gordetzen da Gasteizko San Pedro elizan. Erliebe horretan, San Migelek demonioari lantzaz egindako erasoaren irudikapena egiten da, eta Aingeru Guardakoa haur bat babesten azaltzen da. Gregorio Fernandezek behin baino gehiagotan irudikatu zuen eszena hori, baina Gasteizko erliebean erromanismoaren arrastoak ikus daitezke oraindik. Ezaugarri berak ikus ditzakegu eliz bereko San Isidroren erliebean. Azken horretan, mirariz iturri bat sortzen azaltzen zaigu santua. Irudia Erroman egindako grabatu batean oinarrituta dago, santuaren kanonizazioa zela eta.

Mendearen lehen erdian, Kantabriako eskultore gutxik egin zuten lana Araban, baina horien artean Cudeyoko tailerreko Gabriel de Rubalcaba aipatu behar dugu. Francisco Rubalcaba aita eta eskultore erromanistarekin ikasi ondoren, Salamancako Pedro Hernandezen etxera joan zen lanbideko prestakuntza hobetzeko. Lan gehienak Burgosen egin bazituen ere, lan aipagarri bat egin zuen Araban: Caicedo-Yusoko erretaula nagusiko (1642) erliebeak. Erliebe horietan, Ama Birjinaren ikustaldia nabarmentzen da, Valladolideko ereduen eragin nabarmena baitu. Belandiako (c.1642) elizaren erretaula nagusiko erliebeak ere Kantabriako eskultore horrek egin zituelakoan gaude.

Juan Bazcardo Araban eta Gipuzkoan. Viana-Cabredoko tailerraren eragina

Ukaezina da tailer horrek XVII. mende hasieran Errioxa, Araba, Gipuzkoa eta Nafarroako eskulturan izan zuen eragina. Gauza bera gertatuko zen, ziurrenik, Bizkaian, Kantabriako maisuen bidez. Beste tailer batzuekin gertatu bezala, tailer erromanista horrek Diego Jimenez el viejo (I) eta Pedro Gonzalez de San Pedro eskultoreen eskutik XVI. mendearen azken herenean izan zuen arrakastak XVII. mendearen hasieran jarraitu zuen, Pedro Jimenez el viejo (I) eta Juan Bazcardo maisuek egindako berrikuntzek bultzatuta. Arrakasta horrek indarrez jarraitu zuen mende amaierara arte, lehenik, Diego Jimenez el joven (II) eskultorearen eskutik, gero, Bernardo Elcaraetaren lanekin, eta, azkenik, XVIII. mendearekin lotuz, Francisco Jimenezekin. Horiek guztiek senidetasunezko eta lanbidezko harreman sendoak zituzten; izan ere, Pedro Jimenez I eskultorearen aita zen Diego Jimenez I, eta Diego Jimenez II aurrekoen iloba eta biloba zen, hurrenez hurren. Halaber, Ana Maria Gonzalez de San Pedrorekin ezkondu zen Bazcardo, eta bi horien alaba Micaela Bazcardo Diego Jimenez II.arekin ezkondu zen, bi familien adarrak lotuz.

Eskultura erromanistaren kanonak aldatzeko behar zen eguneratze prozesua ez zen inoiz erabat burutu, baina prozesu hori goiz hasi zen, Pedro Jimenez I Gregorio Fernandezen tailerrean izan baitzen 1610ean. Egonaldi horretan, Pedro de la Cuadra eskultorearen adiskide egin zen. Garai hartan hogeita hamar urte zituen, eta prestakuntza egina izango zuen aitaren tailerrean, baina eskulturaren joera berriak ezagutzeko balioko zion Valladolidera egindako bidaiak. Hala ere, Fernandez urte horietan hasi zen bere estiloa garatzen, eta berrikuntza gutxi bereganatuko zituen Cabredoko eskultoreak 1611n etxera itzuli zenean. Lan gehienak Errioxan egin zituen, baina, hala ere, eskultore horri buruzko bi datu azpimarratzea dagokigu: Domingo de Gomiciaga ermuarra hartu zuen ikasletzat 1611n, eta Oiongo erretaula nagusia eta alboko erretaula batzuk egiteko kontratua izenpetu zuen 1624an. Gainera, Bazcardoren esku utzi zuen azken erretaula horien eskulturen erdia egiteko ardura.

Juan Bazcardo zen tailerreko eskultore ezagunena, Caparroson jaioa eta Martin Bazcardoren semea. Bere aitaginarreba Pedro Gonzalez de San Pedroren ingurune erromanistan ikasi zuen ofizioa, eta hala ikus dezakegu hark egindako lehen lanetan; esaterako, Laguardiako Andre Maria elizako erretaulan (1618). Alabaina, Gregorio Fernandezen jarraitzaile fidelenetakoa bilakatu zen gerora, eta haren lan ugari ikus ditzakegu Arabako Errioxan. Gainera, bi lan garrantzitsu egin zituen Gipuzkoan, eremu horretako eskulturgintza berritzen lagundu zutenak: Tolosako parrokiako erretaula nagusia eta Irungo Juncalgo Andre Mariaren elizakoa. Haren biografiaren berri nahiko zehatza dugu, eta aztertua dugu jada haren trazatzaile lanak. Eskultura lanei dagokienez, eskultura ugari egin zituen Euskadin, eta horien artean, hauek nabarmendu behar dira: Oiongo erretaula nagusikoak (1624, Pedro Jimenez I.ekin), La Puebla de Labarkakoak (1638, Diego Jimenez II.arekin), Tolosakoak (1643, desagertua), eta Irungoak (1647). Horiez gain, zenbait eskultura egin zituen Labrazan, Paganosen, Lekoran eta Bujandan, eta sagrarioa Birgara Barrenen. 1643 inguruan, Gipuzkoa aldera jo zuen lehen adierazitako bi lan esanguratsu horietan Bernabe Corderorekin lan egiteko, eta litekeena da hark egindako lan berriak azaltzea, Oñatin izan baitzen 1652an. Jimenezen lan erromanista eta Bazcardoren eredu eguneratuagoak ikus ditzakegu Oiongo erretaulan. Azken horien adibide dira Santiagoren eskultura exentua eta Ama Birjinaren jaiotzaren erliebea. La Pueblako erretaula nagusiko eskulturek hertsiago jarraitzen diote Fernandezen ereduari: eskulturen tolesdurek ertzak dituzte, aurpegiak naturalagoak eta adierazkorragoak dira, ile xerlo tipikoak dituzte, konposizioak garbiagoak dira eta jarrera deklamatorioa lortu nahi dira. Hala ere, figurak nahikoa lauak dira, agian, Diego Jimenez II.aren parte hartzearen eraginez. Pieza ederrenak, ordea, Irunen egin zituen, jarrera duinekoak eta oso adierazkorrak baitira.

Diego de Jimenez II.ak –bianarra eta Bazcardoren suhia– 1641ean ekin zion bere ibilbide artistikoari, aitaginarrebak urte horretan eman baitzion –agian, ezkonsari gisa– La Puebla de la Barkako erretaularen eskulturen erdia egiteko ardura. Hortik aurrera, lan ugari egin zituen Araban eta Errioxan, eta tailerreko ereduei jarraitu zien arren, batzuetan zenbait nabardura erantsi zien bere lanei: zorroztu egin zituen eskulturen aurpegiak, eta erliebeak lauak eta garatuagoak egin zituen. Hil zen arte –1660an– Arabako Errioxan (Lekora, Paganos, Elciego, Laguardia, Navaridas eta Leza) egin zuen lan, baita mendebaldeko lautadan (Dallo, Luzuriaga eta Erroeta) ere. Lan gehienak alboko erretauletarako egindako eskulturak dira, eta Dallon (1652) soilik egin zuen erretaula nagusi bat oso-osorik. Erretaula horretan, Ikuzketari eta Afari Santuari buruzko erliebeak eta San Pedroren, San Pabloren eta San Andresen eskulturak egin zituen.

Asteasukoa zen Bernardo de Elcaraeta , ziurrenik, Bazcardoren aprendiza izandakoa, eta, maisuarengandik bereizi ostean, Santo Domingo de la Calzadan lantegia irekitakoa. Ez zituen inoiz tailerreko lan moldeak atzean utzi, baina haren eskulturek dinamismo handiagoa dute, eta konposizioak barrokoagoak dira, gorputzen jarrerak bortxatuagoak, jantzien tolesdurak gogorragoak eta keinuak puztuagoak. Hala ere, hark egindako eskulturen bisaia txiki eta herrikoiek eta kizkur handiko ilajeek ez zuten bere maisuak egindako eskulturen dotorezia erdietsi. Goi Errioxan egin zituen lan gehienak, baina beti egon zen bere jaioterriarekin harremanetan, eta, Errioxan bizi arren, Mariana de Uretarekin ezkondu zen, Asteasukoa eta artisten familiako alaba. Berrogei urte baino gehiagoz egin zuen lan 1639tik aurrera, Nafarroan, Errioxan, Burgosen, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Azken probintzia horretan, Larraulgo elizaren erretaula nagusiko eskulturak (1655) eta San Migelen eta Arrosarioko Andre Mariaren eskulturak egin zituen, azken bi horiek Bergarako San Pedro parrokiarako (1656). San Antonioren eskultura bat zizelkatu zuen Bilbaoko San Francisco komenturako (egun desagertua), eta Arabako Errioxan, berriz, honako lan hauek egin zituen: Santa Elenaren erretaula Laguardiako Andre Maria parrokiarako (1662, egun desagertua), eskultura bakan batzuk Lezarako (1667-70) eta Salinillas de Buradonerako (1671), eta, batik bat, Eltziegoko San Andres parrokiako erretaula nagusiko eskulturak eta erliebeak (c. 1669, bankoko eta Nekaldiko erliebeak izan ezik) eta Labastidako Jasokunde parrokiaren erretaula nagusiarenak, biak ere Vianako Andre Maria elizako erretaula nagusiarekin konpara ditzakegunak. Elciegon, deigarriak dira zenbait panelen taxu piktorikoa; esaterako, Jasokundearena, Ama Birjina belauniko eta besoak irekita dituela azaltzen baita, Vianakoen antzekoa den konposizio bizi-bizian. Labastidan, irudi handiek (San Pedro edo Jasokundea) kontrastea egiten dute erliebe txikiekin, eta horrek Viana-Cabredoko tailerrarekin duten lotura adierazten dute.

Viana-Cabredoko tailerrarekin lotu behar ditugu Francisco Foronda eta Bartolome Calvo. Foronda Gregorio Fernandezekin izan zen harremanetan Valladoliden, han izan baitzen 1625ean, eta, gero, handik itzultzean, Cabredora joan zen bizitzera. Cabredotik Bernedora joan zen, eta han tailer bat ireki zuen. Horrez gain, badakigu Bartolome Calvorekin izan zela harremanetan. Aguraingo Andre Maria parrokiako erretaula nagusiaren (1637) atikoan zenbait erliebe egin zituen; esaterako, Jasokunde-Koroatzearena, Valladolideko maisuaren Sortzez Garbiaren ereduari jarraitzen diona. Errioxan ere egin zituen zenbait lan, eta, gainera, Urarteko alboko erretaulen eskulturak egin zituen (1642), Bernedoko sagrariokoak (1663) eta Toberako erretaula nagusikoak (1663). Azken erretaula horretan, bi Joanen eskulturek eta sagrarioak Viana-Cabredoko tailerrak erabiltzen zituen eskemei jarraitzen diete. Bartolome Calvok senide arteko lantegi bat ireki zuen Orbison, Bartolome eta Migel semeekin, eta lantegi horretan egindako lanek argi uzten dute Cabredoko tailerraren eragina. Hona eskultore horrek egindako lan batzuk: San Estebanen eskultura Aletxan (1659); Arrosarioko Ama Birjina Bujandan (1664); Orbisoko (1665) eta Oteoko (1666) alboko erretauletako zenbait eskultura; eta Kripango (1663), Maeztuko (1666) eta Gebarako erretaula (1680, zenbait pieza solte bakarri gordetzen dira) nagusiak. Azken horren zati bat bere semeek egin zuten. Kripango eta Maeztuko eskulturak oso ikusiak dira, zurrunak, tenteak eta aurpegi ezagunekoak, eta, gainera, jantzi planoak dituzte. Ezaugarri horiek guztiek eskultorearen trebetasun mugatua adierazten dute. Kripanen egindako San Pabloren eskultura soilik da kalitatezkoa, baina oso litekeena da ez izatea eskultore horrek egina.

Erromanismotik naturalismo barrokora, gipuzkoan

Tailer erromanistek indar handia izan zuten Gipuzkoan ere, eta erretaula barrokoranzko aldaketak Arabako prozesuaren antz handia izan zuen probintzia horretan. Juan de Anchietak lehenik, eta Ambrosio de Bengoecheak gero, lan handia egin zuten eskulturgintzaren alorrean, eta haien lanak eragin handia izan zuen herritarrengan. Ez da harritzekoa, beraz, Gasteizko eta Cabredoko tailerretan gertatu zen moduan, Diego de Mayora eskultore segurarrak ildo berari jarraitu izana Bengoechearen tailerrean lanbideko ikasketak amaitu ondoren. Baina Angulorekin eta Bazcardorekin gertatu zen moduan, Gregorio Fernandezen lanak ikusteko aukera izan zuen –kasu honetan Arantzazuko komentuan, bere jaioterritik gertu–, baita eskulturaren ildo berriak ezagutzekoa ere, eta, zenbait mugekin izan bazen ere, garai berrietara egokitzen asmatu zuen. Lan ugari egin zituen, Gipuzkoan, Araban eta Nafarroan (azken probintzia horretan jasotzen dute agiriek bere lehen lanaren berri; 1621ean Olaztin, hain zuzen). Agirien arabera, hark egin zituen beste lan hauek ere: Lezoko erretaula nagusia; Zeraingo erretaula nagusia (1624); Okarizko zenbait lan (1625ean, San Kristobalen eskultura; 1636an, San Antonen eskultura; 1638an, Kristo gurutzean); Gaintzako erretaula nagusia eta alboko erretaulak (1626); Munaingo erretaula nagusia (1633); Erdoñanako erretaula nagusia (1633); ziurrenik, Herediako erretaula nagusia (c.1637); Santa Anaren eskultura, Legazpin (1639); Ataungo erretaula (1641); San Sebastianen erretaularen eskulturak eta erliebeak, Erroetan (1646); eta Alaitzako erretaula nagusia (c. 1646).

Gregorio Fernandezen eragina ia hasieratik azaltzen da Zerainerako zituen San Franciscoren eta San Joseren eskulturetan (eskema berari jarraitu zion Gaintzan eta Erdoñanan), bai konposizioari dagokionez, bai zenbait xehetasuni dagokionez; esaterako, ile xerlo tipikoa. Halaber, Fernandezen ereduen kopia berdin-berdinak egin zituen Gaintzako erretauletako zenbait iruditan, eta, batik bat, San Migelen eta Artzainen Gurtzaren erliebeetan, Gasteizko San Migel elizako erretaularen kopia inozo samarrak baitira. Erdoñanako erretaulan, Jasokundearen irudi dinamikoa nabarmentzen da, eta Heredian, zenbait erliebek Cabredoko tailerrak erabilitako ereduak dakartzate gogora. Bilakaera hori, ordea, are nabarmenagoa da Ataunen, lanen mugimenduak eta naturalismo nabarmenak Mayoraren bilakaera estilistikoak goia jotzen duela baitirudi. Baina, hala ere, Gaztelako maisuari jarraitu zion konposizioaren zenbait alderditan –Deikundean, esaterako–, eta zenbait xehetasunetan –besteak beste, Ikustaldiaren irudian erabiltzen dituen lepo zabal eta irekiko atorretan edo kapeluetan–.

Antzeko bilakaera izan zuen Mendiaraztarrek Urretxun zuten tailerrak. Juan de Anchietaren inguruan hezitakoa izango zen Domingo Mendiaraz eskultore erromanistaren lekua horren seme Juan de Mendiarazek hartu zuen. Semearen lanek aitaren ereduari jarraitu zioten, eta Juan Garcia de Verastegui haren familian sartu zenean –Verastegui bere alaba Magdalena Mediarazekin ezkondu zen– soilik aldatu zuen zertxobait estiloa. Haren lanak Vicente Mendiarazen –agian, anaia izango zuen– lanekin lotzen dira batzuetan, eta, agirien arabera, lan hauek egin zituen: Gurutziltzatua Zumarragan (1618an, baina hori baino lehenago Berpizkundea eta Kristo koloman eginak zituen); Arriarango erretaula nagusiko eskulturak eta erliebeak (1624), San Migelen eskultura Legazpiko ermitarako (1625), eta San Ignazioren eskultura herri bereko parrokiarako, Azkoitikoaren berdina (1631); Magdalenaren ermitako lanak Itxason; Lazkaoko sagrarioa (1633); eta Maeztuko sagrarioa (1633). Gaur egunera arte iritsi zaizkigun lanen artean, Arriarango erretaula da lanik aipagarriena, batik bat Kristoren Bataioa, oraindik ere eredu erromanistei lotua. Bestalde, zaila zaigu Juan Garcia de Verasteguiren lana baloratzea, agiriek "Valladolideko mihiztatzailea" zela adierazten baitzuten 1631n. Datu horrek Gregorio Fernandezen tailerrarekin lotzen dute Verastegui, eta lotura hori berretsita dago, Gipuzkoara etorri baitzen Valladolideko maisuak 1627an kontratatu zituen Arantzazuko erretaulak eta aulkiteria egiten laguntzeko –gerora, Fernandezek Verasteguiren esku utzi zuen aulkiteria egiteko ardura–. Lehen adierazi dugun bezala, Verastegui bertako eskultore Juan de Mendiarazen alabarekin ezkondu zen. Verasteguik arkitekto eta mihiztatzaile lanak egin zituen erretaula txikietarako; esaterako, Legazpikoa (1631), Lazkaokoa (1640) eta Segurakoa (1651), eta, gainera, Gasteizko Santo Domingo komentuaren koruko aulkiteria egin zuen (1654), baina egun desagertua dago. Haren lanik onena, ordea, Zegamako erretaula nagusia da (1638). Verasteguik Zegaman bizi zela esaten zuen, eta agiriek zalantzarako aukerarik gabe adierazten dute bera izan zela erretaula horren egituraren egilea. Hala ere, gure ustez, ez zituen hark egin erretaula horretako eskulturak, Viana-Cabredoko tailerreko eskultoreek egindakoen antz handia baitute, eta, ondorioz, ez litzateke harritzekoa izango horiek Juan Bazcardo berak edo Diego Jimenez II.ak egin izana, edo, akaso, Olaztiko Andres de Ichaso eskultoreak egingo zituen, 1625ean Gregorio Fernandezen tailerrean aprendiza izandakoa eta aurrekoekin harremanetan izandakoa. Eskultura tipo eta konposizioek Gregorio Fernandezen lanen oihartzunak dakarkigu zenbaitetan, baina oraindik ere nabarmena da Nafarroa eta Errioxa arteko tailer emankorraren eragina. Erretaula horretako Artzainen Gurtzaren, Epifaniaren eta Deikundearen erliebeen erreplikak egin ziren beste leku batzuetan, esaterako, Fuenmayorren. Dena den, zalantzarik gabe esan dezakegu Gipuzkoako eskultura barrokoaren multzo hoberenetakoa dela.

Domingo eta Martin Zatarain tolosarren eskulturak jarri ziren Bernabe Corderoren erretauletan. Litekeena da bi eskultore horiek Juan Bazcardoren ondoan ikasi izana lanbidea, azken hori Tolosako parrokiaren erretaula nagusiko eskulturak egitera joandakoan (c. 1644). Tolosar horien lan azpimarragarrienak Hernaniko (1651), Andoaingo (1657) eta, maila berekoak ez badira ere, Zaldibiako (1660) elizetako erretauletarako egin zituzten eskulturak eta erliebeak dira. Eskultore horiek egindako pertsonaiek aurpegi adierazkorragoak eta keinu naturalagoak dituzte, baina, hala ere, kalitate handiagoa eta konposizio originalagoak dituzte zenbait erliebek; esaterako, San Martin kapa ebakitzen irudikatzen duena, Kristoren Bataioarena edo Ikustaldiarena. Azken horren atzeko paisaia ongi egina dago, eta bertako arkitektura egiturek sakontasuna ematen diote irudiari. Halaber, Gregorio Fernandezen lanen eragina nabarmena da Sortzez Garbiaren eskulturetan, bai Hernaniko erretaulakoan, bai Errenteriako San Migel parrokiako erretaulakoan; azken hori ere, ziurrenik, Zarataindarrek egindakoa.

Eskultura Bizkaian. Kantabriako tailerrak eta foruako maisuak

Aurreko mendean gertatu zen moduan, XVII. mendean ere ugari izan ziren Bizkaiko mendebaldean lan egin zuten maisu kantabriarrak, elizbarrutien banaketak bultzatuta. Limpiasko eskultoreak nagusitu ziren probintziako merkatuan; esaterako, Juan de Palacio Arredondo (Limpiasen bertan egin zuen lan) eta Felipe de la Gargolla (aldi baterako lanera etorritakoa, besteak beste, Bilbaora). Horien atzetik, Antonio Alloytiz eta Jose Palacio Arredondo nabarmendu ziren. Juan Palacio Arredondo Limpiaseko tailerreko figura nagusienetakoa izan zen, eta goiz samar aurki dezakegu haren lan bat Burgosen (1626, Cañizar de Amayako erretaula). Dokumentazioaren arabera, lan garrantzitsuak egin zituen Euskadin; esaterako, Güeñesko Andre Maria parrokiaren erretaula nagusiko eskulturak (c. 1631), Turtziozko Romañako San Pedro elizaren erretaula nagusikoak (1632), eta Balmasedako Arrosario Ama Birjinaren parrokiako erretaula nagusikoak (1637). Hark egindako eskultura eta erliebeek, funtsean, eredu erromanistei jarraitzen diete, nahiz eta zenbait xehetasun erantsi: kanon luzea, gorputz argalak, eta aurpegi lasai eta zorroztuak. Güeñeseko elizan egindako Deikundearen edo Epifaniaren erliebeek Viana-Cabredoko tailerraren lanak dakarzkigute gogora.

Garcia de Arredondoren ondoan ikasitakoa zen Felipe de la Gargolla Ribero mihiztatzaile eta eskultorea. Erromanismoaren aztarna nabarmena dute haren lanek, eta keinu eta postura naturalagoak egiten saiatu zen arren, lan xaloak dira. Haren lanak Bizkaian, Burgosen, Errioxan, eta, nola ez, Kantabrian ikus ditzakegu. Bere lan ibilbidearen hasieran Bilbaon bizi izan zen, gutxienez, 1636tik aurrera, eta urte gutxi batzuk geroago Zamudioko San Martin elizako erretaularen eskulturak egin zituen (1639), Turtziozko Romañako San Pedro elizako erretaula nagusiko erliebeak (1640) eta Ahedoko San Migelekoak (c. 1640). Ondoren, Burgosera joan zen, eta Celada del Camino, Villasilos eta Frandovinez herrietan egin zuen lan 1645 bitartean, gutxienez. Turtziozen beste lan batzuk egin ostean (Jesus Haurra, 1656an; eta alboko erretaulak, 1662an), Encisoko erretaula egin zuen Errioxan, Bazcardoren ereduei jarraituz. Zenbait erliebetan –Ahedoko Deikundean eta Jaiotzan edo Encisoko Ikustaldian–, erromanismoaren aztarnak eta Valladolideko ereduen eragina ikus ditzakegu.

Foruako tailerreko kide nabarmenena zen Antonio de Alloytiz maisuaren eskutik egin zen belaunaldi aldaketa. Alloytizek harreman estua izan zuen Liendoko tailerreko maisuekin, eta Burgosen egin zituen bere lanbidezko prestaketa eta lehen lanak, haren senideengandik eta arkitekto eta eskultore kantabriarrengandik gertu. Adierazi dugu lehen ere Alloytizek lan harremanak izan zituela Pedro de la Torrerekin eta Bernabe Corderorekin, eta arkitektura lan ugari egin zituela. Halaber, badakigu eskulturak egiteko gai zela, baina, gure ustez, arlo hori beste eskultore batzuen esku utziko zuen –esaterako, Jose de Palacio Arredondoren esku–, arkitektura lanak bere gain hartzeko. Agiriek Palaciori egotzitako eskulturek aukera hori berresten dute, eta, gainera, gogoan izan behar dugu batek zein besteak konposizio berdinak erabili zituztela, Wiericx anaien edo Corten grabatuetatik jasotakoak. Beste datu honek ere bide beretik garamatza: Alloytizek kontratu bat egin zuen 1642an Valladolideko Francisco Ferminekin –Gregorio Fernandezen tailerretik irtendako eskultore onenetakotzat jotzen da egun–, Begoñako basilikako eta "beste leku batzuetako lanak" egiten lagun ziezaion. Alloytizek zuzenean ezagutu zituen Valladolideko eskulturgintza eta Ferminek ekarritako grabatuak, eta Jose de Palaciok ere jasoko zuen ekarpen horren eraginik. Halaber, deigarria da Alloytiz eta Palacio Urduñan lan egin izana garai inguru horretan, eta, geroago, Gipuzkoan; izan ere, Antonio de Alloytizek Azkoitiko elizaren erretaula nagusia egiteko kontratua izenpetu zuen 1660an, eta Pedro de Alloytizek Jose de Palacioren esku utzi zuen Debako elizako erretaula nagusiko eskulturak egiteko ardura. Horiek horrela, agian berriz baloratu beharko ditugu Mañariko, Gordexolako, Iurreko (Araba) eta Azkoitiko elizetako erretaulen eskulturak, baita Errigoitiko elizako erretaulatik geratzen diren panelak eta Zornotzako elizaren erretaulako Jasokundearen eskultura ere. Mañarian, eskultura eta erliebe xaloen gainetik, Santo Domingo eta San Francisco santuen irudiak nabarmentzen dira, eta, batik bat, Jasokundearena, Valladolideko ereduei jarraituz egindakoa. Gordexolako erretaula herrikoiagoa da, kanon laburragokoa, zurruna eta eredu erromanisten jarraitzailea zenbait erliebetan; esaterako, Kristoren Bataioan edo Bautistaren Predikazioan. Bi erliebe horien oinarrian Wiericx anaien eta Cornelis Corten grabatuak daude. Gregorio Fernandezek ere erabili izan zituen grabatu horiek; adibidez, Kristoren Bataioaren grabatua erabili zuen gai bereko erliebea egiteko Nava del Reyn.

Limpiaseko tailerreko eskultorea izan zen Jose de Palacio Arredondo , eta haren lanek eta Alloytizenek garapen paraleloa izan zuten. Eskultore hori, segur aski, Juan de Palacio Arredondoren semea izango zen, eta konposizioari dagokionez, erromanismoari atxikita jarraitu zuen, baina eguneratu egin zen anatomiaren trataerari, jarrerei eta espresioei dagokienez. Kanon ertainak eta txikiak erabili zituen, eta haren eskulturek, Alloytizen erretauletako eskulturek bezalaxe, zaindu gabeko proportzioak, buru handiak eta jarrera zurrunak dituzte. Debako elizako erretaularen erliebeetan aurreko lanetan baino nabarmenago ikus dezakegu gogortasun hori. Haren gubiak egindako eskultura eta erliebe ugariren berri dugu; izan ere, hark egin zituen Urduñako Andre Maria (1648), Amurrioko Andre Maria (1655), Artzeniegako Jasokundea (1662) eta Debako Andre Maria (1663) elizetako erretaula nagusien eskulturak eta erliebeak. Halaber, gure ustez, hark egindakoak izan daitezke Alloytizen zenbait lan eta Urduñako Andre Maria parrokiako Jasokundearen erretaula. Adierazitako lan horietan soilik, hogeita hamar erliebe handi zenbatu ditzakegu, erliebe txiki ugari eta berrogeita hamar eskultura baino gehiago. Palaciok lehen adierazitako grabatuak erabili zituen Urduñako eta Amurrioko elizetako erretaulen erliebeak egiteko, eta, horietan, Gregorio Fernandezek erabilitako istorioak eta ereduak errepikatu zituen. Gauza bera esan dezakegu Debako Jasokundearen eskulturari dagokionez, Valladolideko maisuaren eskema arrakastatsua kopiatu baitzuen hura egiteko. Urduñako elizako erretaularen eskultura batzuk aurrekoak baino hobeagoak dira; esaterako, San Joan Ebanjelariarena, baina, oro har, eskulturak nahiko zakarrak eta xaloak dira. Juan de Azcunaga eskultorea eta arkitektoa ere Foruako tailerrarekin lotu behar dugu, eta eredu horiei jarraitu zien Busturiko Axpeko Andre Mariaren erretaulako eskulturetan (1646) eta Gernikako parrokiako San Pedroren eskulturan (1643). Bizkaiko beste eskultura ugarik jarraitzen diote Gregorio Fernandezen ereduari, baina horien artean Elorrioko Sortzez Garbiaren Parrokian dagoen San Gregorioren erretaula (c.1630-1640) nabarmendu nahi dugu, eta, batik bat, Ikustaldiaren erliebea.

Atal honekin amaitzeko, ezinbestekoa zaigu XVII. mendeko lehen bi herenetan Madriletik, Andaluziatik eta, besteak beste, Italiatik ekarritako lanak aipatzea, ugari izan baitziren. Horietako asko, anonimoak izan arren, eskultore ospetsuak egindakoak direla uste da, eta beste kasu batzuetan, berriz, agiriek aski frogatzen dute nork egindakoak diren. Aipatzekoak dira: Bergarako San Pedro parrokiako Agoniaren Kristoa (1626), Juan de Mesak egindakoa; Larreako karmeldarren komentuko Ecce Homoaren eskultura, Manuel Pereirak egindakoa; eta Gasteizko Andre Maria katedralean dagoen San Joan umea, hori ere Juan de Mesa eskultoreari egotzitakoa. Baina eskultura horiek eta beste batzuek –batik bat, Sortzez Garbiaren eskulturek– ez zuten eragin handirik izan gure eskultoreengan.

Erretaula churriguereskoak eta mugimenduaren eskultura

Erretaula churriguereskoen trazadura, egitura eta dekorazioa

Berrogeiko hamarkadan arkitekto madrildarren eskutik egindako estilo berrikuntzak beste urrats bat eman zuen XVII. mendearen hirurogeita hamarreko hamarkadan, gero eta estilo barrokoagoa jorratuz. Aldaketak pixkanaka egin ziren, askotan nahikoa berandu, erretaulagintza barrokoaren fase churriguereskora iritsi arte (1680-1740). Izendapena baliagarria zaigu oraindik ere, erretaula mota horren sortzaileak Churrigueratarrak izan ez arren, anaiok muturreraino eraman baitzuten eredua, eta erretaula horien egitura desegiten eta eredua penintsulatik zabaltzen lagundu baitzuten. Hala ere, ez dugu ahaztu behar eredu berriak Madrilen sortzen zirela, eta Gaztelan egindako lanen bidez iristen zirela gureganaino, normalean Valladoliden, Salamancan edo Burgosen egindako lanen bidez, eta, askotan, Gaztelako ereduen berri zuten maisuen eskutik. Horren adierazgarri dugu Villavetako eskuizkribu ezaguna, hau adierazten baitu Fernando de la Peña arkitektoak –Euskadin ere lan egindakoa– Burgoseko herri horretan 1689tik aurrera egin behar zuen erretaulari buruz: " y esa fue la razón de ejecutarlo así, sólo por imitar a la Corte ".

Ekonomia berpiztearekin batera, eraikuntza lanek gora egin zuten, eta erretaula ugari egin ziren Euskadin. Oro har, erretaula horien arkitekturazko lanak kalitatezkoak dira, baina tradizionalagoak eskultura arloari dagokionez. Kantabriako tailerren eskutik etorri ziren joera berriak: lehenik, ildaska izurtuez apaindu ziren erretaulen kolomak, eta, gerora, salomondar kolomak erabili ziren, erretaulak antolatzeko. Salomondar kolomek, taulamendu hautsiek eta solairu oktogonalek erretaula dinamikoagoak sortu zituzten. Erretaula horien egiturari dagokionez, batasunerantz jo zen, eta atal bakarreko erretaulak egin ziren, ordena erraldoikoak, hiru kaletan banatuak eta atiko erdizirkularrekoak –batzuetan, oskola formakoak–; eta alde batera utzi zen kutxatilategi formako antolamendu klasikoa. Salomondar kolomak zurtoin, matsalko eta txori txikiez inguratu ziren hasieran, gerora horien bolumena handitu eta landare motiboez (kukulu formakoak) ordeztu ziren, eta, azkenik, elementu geometrikoez eta zinta edo apaindura militarrak jarri ziren horien ordez. Halaber, mende aldaketarekin batera, gero eta gehiago erabili zen estipitea. Dekorazioa, berriz, oso sarria zen erretaulen egitura osoan: landare motibo mamitsuak, hosto caneskoak, kukuluak, eta fruta eta mahatsondo esekiak ikus ditzakegu. Mendea igarotzearekin batera, dekorazioa gero eta sarriagoa da –batzuetan, erretaularen arkitektura egiturak estali artekoa–, baina baita xeheagoa eta kizkurtuagoa ere. Aldaketa horiek guztiak pixkanaka egin ziren, eta, horregatik, bi ataleko erretaulak ere egin ziren, elizen burualde handiak atal bakarreko erretaulekin betetzea ia ezinezkoa baitzen. Euskarri nagusia salomondar koloma izan bazen ere, XVII. mendearen azken herenean parratu sarriz estalitako koloma lisoak ere erabili ziren, baita, 1700. urtean bertan, ildaska izurtukoak ere. Deigarria da, halaber, baina ez harritzekoa, zenbait erretaulen errematea oskola formakoa izatea. Elementu hori XVIII. mendearen berrogeiko hamarkadatik aurrera erabili zen batez ere, Bergarako eta Segurako elizetan egin ziren nitxo formako erretaula handietan. Hala ere, XVII. mendearen azken herenean egindako zenbait erretauletan ikus dezakegu; besteak beste, Labastidan, Mendarozketan, eta, lehen adierazi dugun moduan, Azpeitian.

Aurreko fasean legez, sagrarioa nabarmendu zen erretaula horietan, liturgiaren ezinbesteko elementua baita; garai horretan, gainera, aurrekoetan baino gehiago. Elementu horrek baldakin edo tenplete eukaristiko handien forma hartu zuen, eta, zenbaitetan, erdiko kale osoa hartu zuen. Sagrarioen arteko diferentzia nabarmenenak elementu hori erretaulan sartzeko erabilitako bideari zegokion: batzuek egitura arkitektoniko itxiak osatzen zituzten, eta beste batzuek, berriz, Berniniren baldakinen ereduari jarraituz egiten ziren, horien izaera erakuslea nabarmentzeko, eta oskola formako itxitura erdiesferikoz errematatzen ziren. Kontuan izan behar dugu erretaula askotan aldatu izan dutela elementu hori, eta, gainera, sagrarioak ez zirela beti erretaulekin batera egin. Batzuetan erretaula egin aurreko sagrarioak aurki ditzakegu, elementu hori beti egiten baitzen, nahiz eta, azkenean, diru arazoak zirela eta, erretaula egin ez. Erretaulak eraiki ondoren egindako sagrarioak ere aurki ditzakegu, sagrario zaharren ordez jarritakoak gehienak. Sagrario eredu horren adibide adierazgarriak aurki ditzakegu Ispaster, Lendoño, Loiu, Oñati, Berriatua eta Mendarozketako parrokietan. Kasu horietan, sagrarioak eta erretaulak batera egin ziren.

Kantabriako arkitektoen parte hartzea Euskadin egindako erretaula churriguereskoen garapenean

Garai horretako arkitekto ugariren berri dugu, eta, ondorioz, beharrezkoa da erretaulagintza barrokoaren bilakaeran garrantzia handiena izan zutenen aukeraketa egitea. Kantabriako arkitektoak eta zizelkariak (Liendo-Limpiaseko tailerrekoak, besteak beste) izan ziren Euskadiko erretaulagintza barrokoaren bilakaeraren eragile nagusiak XVII. mendearen hirurogeita hamarreko hamarkadatik aurrera; horien artean aipatu beharrekoak dira Francisco Martinez de Arce, Fernando de la Peña, Francisco de la Cueva, Antonio Alvarado eta Jeronimo de la Revilla. Horiek guztiek garai horren adierazgarri diren erretaulak egin zituzten Euskadin, Kantabrian bertan baino gehiago. Francisco Martinez de Arce Liendoko arkitekto eta eskultorea izan zen salomondar koloma Euskadira ekarri zuenetako bat. Agirien arabera, 1663tik aurrera hasi zen lanean, eta Bizkaian eta Araban egin zituen erretaulak bi eratara antolatzen dira: kutxatilategi moduan edo atal bakarrean; baina, betiere, modu dinamikoan, atzera eramandako kaleak, friso hautsiak edo erlaitz irtenak erabiliz. Horri guztiari erretaularen arkitektura egitura osoan zabaldutako dekorazio naturalista –kukuluak, fruta esekiak eta erroleo mamitsuak– gehitu behar diogu, baita egitura horren gainean eta markoen tinpano txikietan jarri ohi zituen kartelak ere. Egitura bat zein bestea erabili, Francisco Martinezek koloma izurtuak erabili zituen, batzuetan parratu sarrikoak eta beste batzuetan salomondarrak. Gordexolako San Nikolas parrokiaren erretaula (c. 1699) izan zen artista horrek egindako azkenetakoa, eta hor parratu sarrikoa koloma izurtua erabili zuen, nahiz eta lehenago salomondarra erabili.

Ezagunak dira Laredoko (1665) eta Santanderreko (1666) frantziskotarren komentuetarako egin zituen lanak –bietan ere salomondar koloma erabili zuen–, baita Ampueroko elizako erretaula (1693) ere, Pedro de Helguerorekin batera egindakoa. Zoritxarrez, desagertuta daude Bizkaian egin zituen hainbat erretaula: San Agustinen komentukoa Durangon (1665); Gurutze Santuko komentukoa Bilbaon, Gatikako Andre Maria parrokiakoak (1669), Orozkoko San Joan Bataiatzailea parrokiaren alboko erretaula bat (1678), eta Antiguako Amaren Santutegikoa, Urduñan (c. 1680). Hasieran egindako erretauletan; esaterako, Gatikan, " columnas revestidas de medio relieve" erabili zituen, eta horietan " paxaros, racimos y oxas de parra ", hau da, parratu sarriko kolomak erabili zituen. Koloma mota hori bera erabili zen Sangriceseko San Julian eta Santa Basilisaren erretaulan (c.1670), egile berari egotzitakoa. Bachicaboko San Martin parrokiaren erretaula nagusia (1677) da hark Euskadin egin eta gaur arte iritsi zaizkigunen artean lehena. Erretaula Santiago Martinez de Arce anaiarekin egin zuen, Martin de Aranak egindako trazadurari jarraituz. Bi atal, hiru kale eta atikodun kutxatilategiko egitura badu ere, erretaula churriguereskoa da, eta hori argi geratzen da erdiko kaleak eta bertako horma atalak hartzen duten lekuari eta dekorazio mamitsuari –kolometan ere ikus dezakegu– erreparatzen badiegu. Arespalditzako Jasokundearen parrokiako erretaularen (1679) eskema oso bestelakoa da, baina aldaketa hori, batik bat, parrokiaren altuera txikiari egotzi behar diogu. Erretaula horrek atal bakarra eta zabala du, eta hiru kaletan banatuta dago salomondar kolomen bidez, binaka eta tarteka jarriak erdialdean. Dekorazioa sarria eta naturalista da, eta kaktus formako kartela handiak ditu markoetako tinpanoetan eta atikoaren goiko aldean. Turtziozko Romañako San Pedro parrokiaren alboko erretaulek (1680) eta Gordexolako Santa Isabel komentukoek (c. 1685) antzeko dekorazioa eta euskarri mota berak erabiltzen dituzte. Balmasedako Santa Klara komentuko erretaula nagusiak eta alboko erretaulek ere salomondar kolomak dituzte. Erretaula nagusia erretaula churriguereskoen adibide bikaina da, hiru kaletan banatutako atal bakarra du, atiko erdizirkularra eta landare dekorazio sarria. Azken hori baino bertikalagoa da Zuazako Santa Marina parrokiaren erretaula (1689), eta, gainera, espira handiagoko salomondar kolomak erabiltzen ditu, baina harritzekoa da Gordexolako San Nikolas parrokiako erretaulan (1699) berriro ere koloma parratuak erabili izana. Hark egindakoa da, halaber, Artzentaleseko San Migel parrokiako erretaula nagusia (1697). Francisco Martinez de Arce da, ezbairik gabe, erretaula mota berri hori ekarri zuenetako artista bat.

XVII. mendeko azken herenean penintsulan lan egin zuten eskultore garrantzitsuenetako bat izan zen Fernando de la Peña Carrera kantabriarra. Eskultore horrek lan ugari egin zituen Burgosen, Palentzian, Errioxan eta Araban, Burgoseko artzapezpiku barrutiko behatzaile izan zen, eta nahikoa goiz atxiki zitzaion salomondar kolomadun erretaula monumentalen ereduari. Agirien arabera, zenbait lan egin zituen Araban, eta lehena Labastidako Jasokundearen parrokiako erretaula nagusia (1672) izan zen. Erretaula garai hartako modari jarraituz egin behar zela adierazten zuen horren kontratuak, eta landareez, mahatsondoez eta hegaztiez apaindutako salomondar kolomak erabili behar zirela. Horiek horrela, hura izan zen Euskadin salomondar koloma erabili zuen lehen erretaula. Presbiterioa oso handia zenez, Fernando de la Peñak bi pisutako egitura trazatu behar izan zuen, eta hiru kaletan banatu zuen atal bakoitza, si salomondar kolomen bidez. Azpil formako solairua eta tartekatutako euskarriek Pedro de la Torrek Euskadira ekarri zituen eskemak dakarzkigu gogora; alabaina, salomondar kolomaren erabileraz gain, berritasun handiena dekorazio oparoa izan zen. Dekorazioak erretaula guztia okupatzen du, eta elementu deigarrienak kutxa guztietako tinpanoetan jarritako kaktus formako kartela handiak eta erlaitz hegalkinduei eusten dieten modiloiak dira. Hala ere, bitxia da oskola formako errematea egin izana, Araban egindako lehena baita, eta erretaula bera Bernardo Elcaraetak egin bazuen ere (1679), hasierako trazaduran jasota egon beharko baitzuen. Erretaula horren egituraren zenbait alderdik Martin de Arana arkitektoaren lanak dakarzkigute gogora, eta kontuan izan behar dugu Labastidako errematea egiten ere parte hartu zuela. XVIII. mendearen lehen hamarkadan itzuli zen Fernando de la Peña Arabara, bitarte horretan Burgosen eta Palentzian egin baitzuen lan. "Villavetako eskuizkribuaren" arabera, 1690 bitartean hirurogeita hamalau erretaula egin zituen, baina idatzi horrek berak aitortzen duenez, " de los hombres más sagaces y ladinos " zen lanak adosterako garaian. Arabara itzultzean, Argoteko erretaula egiteko kontratua izenpetu zuen (1705), Betoñokoaren trazadura marraztu zuen (1708), eta, halaber, Pagoetakoaren egilea dela uste da. Erretaula horiek guztiak atal bakarrekoak dira, eta atiko erdizirkularra eta salomondar koloma monumentalak dituzte. Ezin dugu esan arkitekto horrek ekarpen izugarria egin zionik Euskadiko erretaulagintzari, baina zenbait lan egin zituen Araban eta lehen aldiz ekarri zuen euskarri mota berri bat: salomondar koloma. Ez dugu ahaztu behar Fernando de la Peñak madrildar ereduei jarraitzen ziela; izan ere, Errioxako Navarrete herriko elizako erretaula egiteko kontratua izenpetu zuen, eta bertako sagrarioa jesuitek Madrilen zuten Colegio Imperial ikastetxearen sagrarioarekin lotu zuen.

Limpiaseko tailerreko Antonio de Alvarado kantabriarra izan zen hegoaldean gehien nabarmendu zen artistetako bat. Garaiko agiriek arkitektoa eta zizelkaria zela adierazten dute, eta eskultura lanak egiteko beste kantabriar batzuen laguntza izan zuen; besteak beste, Agustin de Suanorena (Elburgon, eta, ziurrenik, Añastron eta Armiñonen) eta Francisco Antonio de Rucoa y Barredorena (Betoñon eta Trespuentesen). 1678tik 1708ra Araban egin zuen lan, eta lurralde horretara ekarri zituen salomondar koloma eta erretaula churrigueresko monumentala eta unitarioa. Erretaula horiek, halaber, atiko erdizirkularra dute, mentsula handiak, kartela mamitsuak, kartela txikidun markoak, lore handiez apaindutako erlaitz hegalkinduak eta dekorazio sarri, mamitsu eta dinamikoa. Haren lehen lan dokumentatua Orozkoko San Juan parrokian egin zituen Arrosarioko Andre Mariaren eta San Agustinen erretaulak dira (1676), biak ere desagertuak gaur egun. Hauek dira haren lan aipagarrienak: Pedruzoko Jasokundearen parrokian egindako San Juanen alboko erretaula (1678); San Formerio ermitako erretaula nagusia (1680); alboko bi erretaula, Ulibarri-Viñan (1682); Armiñongo San Andres parrokietako erretaula nagusi monumentalak (1685); San Andresen erretaula, Añastron (1685); eta San Pedrorena, Elburgon (1690). Horiek guztiek goian adierazitako eskemari jarraitzen diote; izan ere, " columnas obra salomónica " monumentalak erabiltzen dituzte, mahatsondo hostoez, matsalkoz eta hegaztiz apainduak, eta erdiko kalean aurrera egiten dutenak. Baños de Ebroko erretaulan (1695) eta Trespuenteseko erretaulan (1703) batzuen ustez anaia eta beste batzuen ustez semea zuen Franciscorekin egin zuen lan, eta ez zuen egitura unitariorik egin: Alvaradok bi ataleko erretaulak egin zituen, ziurrenik, herri horietako elizen altuerak horretara behartuta. Adierazgarria da Bañoseko elizako erretaularen trazadura Francisco de la Cueva arkitekto kantabriarrak egin izana, hark eraman baitzuen eredu churriguereskoa Errioxara eta inguruetara, eta, gainera, Abadiñoko San Torkuato parrokiako erretaula nagusiaren tasazioa egiten ere parte hartu zuen 1698an. Betoñoko elizako erretaula ere egin zuen Alvaradok (1708), bere lanik eboluzionatuena, eta, berriro ere atal bakarrekoa. Erretaula horren trazadura Fernando de la Peña arkitekto kantabriar berritzaile ezagunak egin zuen, Burgosen lan ugari egindakoa.

Alvaradoren aprendiza izan zen Limpiaseko tailerreko Juan de Helguero , eta zenbait lan egin zituen Araban, Bizkaian, Errioxan eta Kantabrian bere anaia Pedro de Helguerorekin. Hiru multzo ematen digute haren lanen ezaugarrien berri: Sortzez Garbiaren eta San Joseren alboko erretaulak Eskuernagan (1692), Bilbaoko Santa Klara komentuko erretaula nagusia (1697, desagertua) eta Gamarra Menorko Natibitatearen parrokiako erretaula nagusia (1701ean, Pedrok soilik). Horietan guztietan salomondar koloma erabili zuen, eta Bilbaoko komentuan, berriz, honelakoak: " de cinco vueltas repartiéndolas al modo nuevo de suerte que en cuanto a las alturas las vueltas no se han de repartir como trae la Binola, y han de ser con disminución ". Nabarmentzekoa da Vignolaren aipamena, salomondar kolomaren erabileraren erreferentziatzat jotzen baitu, hark egindako tratatuko marrazkia eta azalpena aipatzean.

Cudeyoko tailerreko maisurik onenetakoa izan zen Jeronimo de la Revilla pedreñarra, eta Antonio Alvaradoren ereduen jarraipena egin zuen Arabako Erriberan, Errioxan, Burgosen eta bere jaioterrian (sarritan itzultzen zen bertara) egin zituen lan ugaritan. Agirien arabera, " maestro de ensamblaje y de retablos ", " maestro arquitecto " eta " maestro de hacer retablos " zen, eta, besteak beste, gertakari honek ematen digu bere mailaren berri: aurreko errematerik gabe kontratatu zuten Antezana de la Riberako elizako erretaula nagusia egiteko (1703), kontratatzaileen esanetan, " maestro de todo crédito y aprobación en dicho arte " baitzen. Badakigu trazatzaile trebea zela, hark marraztu baitzituen egin zituen erretaulak, eta beste maisu batzuk ere hark marraztutako trazadurak erabili baitzituzten; esaterako, Francisco de la Cuevak (Pancorbon, Esperantzaren Andre Mariaren erretaula egiteko, 1689an) eta Diego Lomberak (Zarratonen, 1699an). La Corzanillako ermitako erretaula nagusia (Berantevilla, 1691) egin zuen Araban, baita Antezana de la Riberako elizakoa (1703), Manzanoseko elizakoa (c. 1710) eta Berantevillako elizakoa (1715) ere. Rivabellosako elizako erretaula nagusiaren (1730) errematea ere berarentzat izan zen, baina hura egin baino lehen hil zen. Erretaula nagusi horiez gain, alboko erretaulak egin zituen Urizaharran, Antezana de la Riberan, Subijana de Morillasen, Morillasen eta La Puebla de Arganzonen (1699). Azken horretan Sortzen Garbiaren eta San Bartolomeren erretaulak egin zituen, biak ere kalitate handikoak. Kantabrian, Rubayoko (1692), Setiengo (1708) eta Gajanoko (1723) parrokietako erretaula nagusiak egin zituen. Hark egindako erretaulek eredu churriguereskoari jarraitzen diote, eta atal bakarrekoak dira, hiru kaletan banatuak lau edo sei salomondar kolomen bidez. Halaber, mentsula irtenak dituzten frisoak eta atiko erdizirkular hegal handidunak erabili zituen. Beti erabiltzen du sei espiratako salomondar koloma –batzuetan bikoitza–, zurtoinez, mahats hostoez eta matsalkoez estalia, eta, horiez gain, La Puebla de Arganzonen txori txikiak ageri dira mahatsak mokokatzen. Erretaulon dekorazioa gero eta estilizatuagoa eta dinamikoa da, mami eta bolumen txikiagokoa, eta nabarmentzekoak dira kale nagusiaren eta atikoaren gainean jarritako hosto kizkurreko kartela ederrak. Berantevillako Jasokundearen eliza oso handia zenez, bi ataleko erretaula nagusia egin behar izan zuen. Haren azken lanak mendearen hogeiko hamarkadan egin zituen, eta horietan kolomek ildaskatua dute goiko herena eta beheko bi herenak, berriz, landare motiboez zizelkatuak. Revilla izan zen erretaula churriguereskoa Araba hegoaldera ekarri zuenetako bat, baita ereduak lurralde horretan izan zuen eraberritzearena ere.

Urduña inguruan lan egindako arkitekto nabarmenetako bat izan zen Felipe del Castillo . Orain arte ez da behar bezala balioetsi arkitekto horren lana, kontuan izanda erretaula egile garrantzitsuen alboan izan zela; besteak beste, Policarpo de la Nestosaren eta, Lorenzo Velez de Bareyoren bidez, Fernando de la Peñaren alboan. Hark egindako lan gutxi ezagutzen baditugu ere, horiek maila onekoak dira; izan ere, domingotarrek Kexaan duten San Joan Bataiatzailearen komentuko erretaularen trazadura marraztu zuen (1694), eta erretaula garrantzitsu batzuen tasazioak egin zituen; esaterako, Arespalditzako Jasokundearen parrokiako erretaula nagusiarena (1689), Gasteizko San Pedro parrokiako erretaula nagusiarenarena (1691) eta Azpeitiko Soreasuko San Sebastian parrokiako erretaula nagusiarena (1692). Lan horien bidez, Francisco Martinez de Arce, Jose Lopez de Frias, eta Juan de Apaeztegui eta Martin de Olaizola arkitektoekin jarri zen harremanetan, hurrenez hurren. Burgosen hasi zuen bere lanbide ibilbidea. Arlanzon herriko elizako erretaula egin zuen probintzia horretan, eta, 1688an, Urduñara joan zen jesuitek herri horretan duten ikastetxeko (egun Familia Sakratua) erretaula nagusia eta alboko erretaulak egiteko kontratua izenpetzera. Erretaula horien eredua jesuitek beraiek emandakoa izan daiteke, Jose Fernandezek Salamancako Clerecian erabili zuen eskema aitzindariaren antz handia baitu. Urduñako multzo monumentala oin zuzenekoa da, banko altua eta atal bakarra ditu, azken hori atiko erdizirkular batez itxia. Ordena erraldoiko salomondar kolomak ditu, asko nabarmendutako matsalkoez apaindutakoak, ostikoak atikoan, orbelezko mentsula handiak eta hosto kizkurreko kartela handiak. Dekorazio mota hori bera erabili zuen maisuak Gasteizko San Francisco komenturako diseinatu zituen igeltsu egituretan (1689). Burgosen egin zituen lanbidezko lehen urratsetan, oskola formako errematea zuten erretaulak ikusi zituen Fernando del Castillok, eta erremate hori bera erabili zuen Kexaako elizako erretaularen trazadura egiteko. Erretaula hori Martin de Echeverriak eta Jorge de Budarrek egin zuten. Litekeena da Bilbaoko Santos Juanes elizako erretaularen (1683) trazadura Juan de Echevarriak egin izana (alboko zenbait erretaula egin baitzituen), baina Felipe del Castillok egindako lanen antz handia du. Miguel de Villanueva, Domingo de Suano Quintana eta Agustin de Quintana kantabriarrek ere egin zuten lan Bizkaian garai horretan. Agirien arabera, lehenak Getxon, Lekeition, Durangon, Güeñesen eta Zeanurin egin zuen lan, 1712 eta 1728 artean, eta beste biek osatutako taldeak Berrizen, Meñakan eta Durangon, 1735 eta 1742 artean. Halaber, Pedro de la Viescak (Liendo) Pietatearen erretaula eraiki zuen Molinarren (1717) eta San Bizente parrokiako erretaula nagusia Güeñesen (1723).

Normala denez, Araban eta Bizkaian baino parte hartze txikiagoa izan zuten Kantabriako maisuek Gipuzkoan, erretaulagintza barrokoaren aldi horretan. Gipuzkoan lan egin zuen maisu kantabriarretako bat Isla herriko Pedro de Quintana arkitektoa eta zizelkaria izan zen, eta, ziurrenik, lehen aipatutako Domingo de Soano Quintana eta Agustin de Quintana Islako arkitektoen senide izango zen. Haren lan gutxi ezagutzen baditugu ere, horietako bat Legazpiko Andre Maria parrokiako erretaula nagusia (1713) izan zen, eta lan horri esker leku garrantzitsua izan zuen garai hart

ARTEA

ARTIKULUAK

GEHIAGO