ARTIKULUAK

• Biologia: oinarriak
• Biokimika
• Zelula
• Ugalketa eta garapena
• Metabolismoa
• Zoologia eta ekologia
• Ekologia
  • Ekologia. Populazioen eta espezieen biziraupena
  • Jean-Pierre-Armand David (1826-1900). Bizitza zientziari emana
  • Biodibertsitatea
  • Biodibertsitatearen kontserbazioa
  • Ekosistema urtarrak
  • Ekosistema lehortarrak
  • Biosferaren funtzionamendua
  • Ekosistemaren eboluzioa
  • Izaki bizidunak eta ingurunea
  • Migrazioak
  • Kutsadura
  • Uraren kutsadura

GEHIAGO

• Albisteak
• Argazki-bildumak
• Glosarioa
• Zuhaitz bereziak

Jean-Pierre-Armand David (1826-1900). Bizitza zientziari emana

Armand David 1850ean apaiztu zen Parisen lazarista modura. Italiako Savonan egon zen irakasle 1861 arte, eta 1862an abiatu zen Pekinera misiolari gisa. Pariseko Natur Historiako Museoko irakasle askoren mandatuak zituen, bertako fauna eta florako aleak bildu eta Frantziara bidal zitzan. Hasieran Pekin eta inguruetan egindako ibilaldietan bilduma zoologiko eta botaniko oso interesgarriak osotu zituen, eta Parisera bidali.

Txinako natura aztertzen

Urte horietako aurkikunderik garrantzitsuena, ordea, txineraz sseu-pou-siang zeritzona izan zen. Inork ez zuen animalia hori ezagutzen, enperadorearen parkean bizi baitzen soilik, eta bertara sartzea heriotza-zigorraz zigortuta zegoen. Nolanahi ere, Armand Davidek ehunen bat ale ikustea lortu zuen eta orein-espezie ezezagun bat zela konturatu zen. Parisen oso espezie interesgarritzat jo zuten: Elaphurus davidianus izen taxonomikoa ezarri zioten. Honen ondotik, orein-espezie honen bikote ugaltzaile gutxi batzuk Europako zooetara iritsi ziren. Alabaina, ardura faltaz edo, konturatu orduko Europako aita Daviden orein gehienak hil egin ziren.

Armand Daviden material biologikoaren kalitate aparta zela eta, Parisko Natur Historiako Museoko adituek lazaristen buruari aita David misiolaritzatik askatzea eskatu zioten, natur lanetan buru-belarri murgiltzeko.

Halaxe, 1866tik aurrera, Armand Davidek hiru espedizio nagusi egin zituen, Pekinetik abiatuta: bata Mongoliarantz, bigarrena Tibeterantz, eta azkena Txina zeharkatuz, iparretik hegorantz. Eta hainbat neke, izerdi, gose, egarri eta gaixotasun jasan zituen.

Pandak ehizatzen

Tibetera eginiko bidaian egin zituen Armand-Davidek bere bizitzako aurkikunderik aipagarrienak, panda famatua, besteak beste. Moupin printzerrian aurkitu zituen animalia eta landarerik interesgarrienak.

Hara iritsi aurretik, ordea, Sichuan probintziako hiriburuan, Chengdu-n alegia, hartz zuri bat aurkituko zuela esan zioten. Ursus thibetanus Himalaiako hartz beltzaren barietate albinoren bat izango zela pentsatu zuen. Hala ere, ehiztariei hartz zuri-beltza harrapatzea agindu zienean, besteak beste, "hartz zuri" gazte bat ekarri zioten, baina, tamalez, hilik.

Izatez zuria zen ia osorik, lau soin-adarrak, belarriak eta begi-inguruak, aldiz, beltzak ziren. Armand Davidek espezie berritzat jo zuen berehala. Eta espeziearen behin-behineko deskribapena bidali zuen Parisera, lehenbailehen argitara emateko. Espezie aurkitu berriari Ursus melanoleucus izen binomiala ezarri zion, hartz zuri-beltza zelakoan; gaur egun Ailuropoda melanoleuca erabiltzen da.

Mila panda baino gutxiago daude munduan, eta, animaliarik urrienetarikoa izateaz gainera, ospetsuenetarikoa ere bada. World Wildlife Fund erakundeak ikur modura hautatu zuen, eta nahikoa famatua bihurtu da.

Panda handiaren aurkikuntza oso garrantzitsua izan arren, ez da bakarra izan. Izan ere, panda handia aurkitu zuen egun berean, ehiztari berberek Pteromys alborufus katagorri hegalaria eroan zioten, besteak beste. Eta tximinoa ere bertan topatu zuen.

Agure-itxurako tximino hori odolusten eta azken hatsa ematen hurbil-hurbiletik ikusi zuen. 1869an ehiztariek sei tximino ekarri zizkioten, ordura arte ezezaguna zen espezie batekoak zirenak. Tximino horiek, urre-tximino sudurmotzak, 3.000 m-ko mendietako zuhaiztietan bizi ziren, elurrez zuritutako lekuetan.

Berde-urdinxka edota turkesa-koloreko aurpegia zeukaten, eta sudurra motz-motza; buru-aldea laranja-kolore bizikoa. Bizkarra zetazko ilaje urrekaraz estalia. Pariseko Museoko Milne-Edwards-i XVI. mendeko koadro batean agertzen zen Roxellana kortesana errusiarra ekarri zion gogora. Urre-tximinoaren eta sultanaren antza hain zen ikaragarria, ezen tximinoaren zientziarako izena Rhinopithecus roxellanae ezarri ziola.

Bestalde, datu deigarri batek urre-tximinoa ospetsu egin du, yetiaren mitoaren azalpen modura erabiltzea, alegia. Mito honen azalpen arrazional baten bila, elurretan topatutako oinatzak tximino-espezieren batenak izan zitezkeela plazaratu zen 1937an. Eta oinatz horien bi egile posibleren artean aita Daviden Rhinopithecus roxellanae urre-tximinoa zegoen. Bitxia bada ere, lehenago, Armand Davidek yetiaren aipamena-edo egin zuen bere egunkarian.

Eboluzionista faisaiei esker

1870ean, Moupinetik itzultzean, osasunez oso eskas zegoen, eta Europara itzuli behar izan zuen sendatzera, gerra franko-prusiarraren egunetan, hain zuzen. Hori dela-eta, Italian, ikasle izandako Giacomo Doria markesaren etxean gelditu zen. Bertan, Charles Darwin-en Espezieen jatorriaz irakurri zuen,1859ko liburua.

1872an berriro Txinara abiatuko da hirugarren esplorazio-bidaiari ekiteko. Txinan barrena zebilela liluratuta gelditu zen hango faisaiekin. Orotara ia 40 espezie zeudela idatzi zuen; eta endemikoak, hau da, soilik han, eta ez beste inon, bizi direnak. Bere hirugarren bidaiaren egunkari honetan, gainera, Darwin-en ildotik, eboluzioaren alde azalduko da: oinarrizko faisaia lur gainean kokatu eta gero, eraldaketaren ondorioz, arrazatan eta barietatetan bereizi zela eta espezie eta genero berriak sortzen direla defendatzen zuen aita Davidek.

Armand David, XIX. mendeko abade ezpeletarra eta pandaren aita, Euskal Herriak eman duen jakitun handienetarikoa, zientzialari frantsesek berandu samar onetsi zuten eboluzionismoaren aitzindaria izango da.