Aker
Akerraren irudian agertzen diren ireluen istoriotan ezagunenak, Zugarramurdiko Akelarre-lezeri dagozkionak dira. Iratxo eta sorginen gordeleku omen zelako horren sarreran, goi aldean, estalagmitazko horman, bada "jarleku" deitzen dioten zulo bat; handik ematen omen zituen bere orakuluak, akerraren irudian aurkezten zen deabruak.
Siniste horiek oihartzun handikoak izan ziren XVI. eta XVII. mendeetan. Izan ere, garai hartan esaten zen, sorginak Akelarrean biltzen zirela, deabruaren begiradapean. Sorginak airean joten omen ziren leku hartara, beren buruei ematen zieten gantzu baten bidez eta honoko hitz hauek esanez: "Sasi guztien gainetik eta hodei guztien azpitik". Baino, Pierre de Lancrek bere Tableau de l'Inconstace liburuan (Paris 1912) dakarren Description et figure du sabbat des sorciers izeneko margolanean, berak bahitu dituen bi haurrekin, aker baten gainean, datorren sorgin bat ikusten da.
Pierre de Lancreren liburu berean azaltzen dira, hamahiru urteko Maria de Agerrek eta beste batzuek epailearen aurrean egindako aitormenak; aitormen horien arabera, Akelarrean, zelaiaren erdian dagoen suil handi batetik ateratzen da deabrua akerraren irudian.
Baigorri haraneko bizilagunek diotenez, aker irudiko irelu bat inguru haietako koba batzuetan bizi da. Urepelen, Biurretabuxtan baserriko Juan Monakok ondorengoa kontatu zuen: Auza mendian bada bere barruan urrea daukan leize bat. Suge handi bat eta aker bat daude urrearen ondoan. Askotan joan zen hara Aldudeseko Martieneko apaiza eta urrea ikusten zuen, baita sugea eta akerra ere. Eta bere liburutik otoitzak errezatzen zituen sugea eta akerra uxatzeko; apaizaren otoitzekin hari bat bezala mehetzen zen sugea, baino ez zuen alde egiten.
Apaiza koban sartu zen bere kolkoan hostia santua zeramala. Baina urrea ukitzen hasten zenean, sugea hazi egiten zen eta esku hutsik irten zen handik, leizearen barrutik zetozen hitz misteriotsu hauek entzuten ziren bitartean: "bular gainean daramazun horri eskerrak; bestela, hemen gelditu beharko zenduen". Ordutik asko entzuten da ondorengo esaera: "Auza, han baduk gauza; baina neok ezin har".
