Zaldi
Euskaldunen artean hain onartua den abere honek orain arte gure artean bizi diren mitoekin du zerikusia. Esaera askotan, irelu edo pertsonaia mitiko batzuk zaldiaren itxuran azaltzen dira.
Tardets lurraldean kontatzen denez, Lexarrigibeleko leizearen (Ahuski mendiaren oinetan, Alzaitik gertu) inguruetan gazte bat bahitu zuen zaldi itxurako irelu bat bizi ohi da. Behor baten irudian azalduta, Obantzun leizeko ireluak Etsoinberri baserriko alaba bahitu zuen.
Putterrin (Aralar mendian) artaldea larratzen zebilen artzain bati zaldi zuri batean zihoan gizon bat agertu zitzaion, eta mendi hartako leizea non zegoen galdetu zion. Artzainak erantzun egin zion eta zaldunak, sari bezala, urrezko txanpon bat eman zion joan aurretik. Txanpona hauts bihurtu zen artzainaren eskuan.
Beste istorio batek dioenez, Artzateko (Ataun) mendiaren gainean, aurrez aurre dauden Gurutzegorri eta Aspildiko harkaitzen erdian, suzko zaldi ugari igaro ziren Sugaarzuloren paretik. Amildegiaren gainetik eta harkaitzetan zehar zihoan bidexka estu baten ondoan dago leize hori. Suzko zaldien ikuskizun berbera ikus zitekeen garai hartan, gauez, Igartu mendian ere, gaur egun baserri baten hondakinak dauden tokian.
Ataungo baserri bateko artzaina ardiak jezten ari zen egun batean, suzko zaldi baten gainean zetorren zaldun bat aurkeztu zitzaion bat-batean, eta San Migelen santutegirako bidea non zegoen galdetu zion. Artzainak, beldurtuta, aitaren egin zuen eta, une horretan, zaldia eta zalduna ezkutatu eta Ubediko leizean sartu ziren.
