KIMIKA

Hidrokarburo alifatiko aseak. Kontzeptua eta propietateak

Hidrokarburoak karbono eta hidrogeno atomoek bakarrik osatzen dituzten konposatuak dira. Petroliotik edo gas naturaletik lortzen dira distilazio zatikatu bidez. Hiru taldetan sailka ditzakegu: alifatikoak, ziklikoak eta aromatikoak. Izaera aromatikoa dutela esan ohi da lotura bikoitz konjokatuak dituztelako eraztun ziklikoetan. Lotura bakun bidez karbono atomoak elkarri lotuta dituzten hidrokarburo alifatikoak aseak dira. Lotura bikoitz edo hirukoitz bidez elkarri lotuta daudenean, hidrokarburo ez aseak direla esaten da.

Hidrokarburo alifatiko aseak

Hidrokarburo alifatiko aseek formula orokor hau izan ohi dute: CnH2n+2, non n karbono atomo kopurua baita. Horrela, katearen karbono atomoen kopuruaren arabera izendatzen dira gehi -ano amaieran.

  • CH4 metano CH3?CH3 etano
  • CH3?CH2?CH3 propano
  • CH3?CH2?CH2?CH3 butano
  • CH3?CH2?CH2?CH2?CH3 pentano

Konposatu hauek talde funtzional bera dute, goikoena, baina katean karbono atomo kopuru ezberdinak duten serie homologoa osatzen dute.

Hidrokarburoak hidrogeno bat galtzen duenean, erradikal bat geratzen da. Horri bere jatorrizko hidrokarburoaren izen bera du baina -ilo-z amaituta, izena bakartuta esaten bada; aldiz, konposatuaren barnean izendatzen bada, -il-z amaitzen da.

  • CH3? metilo
  • CH3?CH2? etilo
  • CH3?CH2?CH2? propilo

Hidrokarburoak adarkatutako katea batekoak badira, honela izendatzen dira:

  • Katearik luzeena hartzen da oinarri bezala.
  • Adarren batetik gertuen dagoen aldetik hasita, karbonoei zenbakia jarri behar zaie. Adar horiei lehenengo ordezkapena egin den karbonoa adierazten duen zenbakia jarri behar da eta jarraian izena, ordena alfabetikoan jarri behar zaie. Adarrak katea nagusiari lotuta dauden erradikalak dira.
  • Lehenengo erradikalak izendatu behar dira, aurretik lotuta dauden karbonoaren zenbakia jarri behar da.

Beste hidrokarburo ase mota batzuk ere badaude; ziklikoak. Karbono atomo guztiek, gutxienez, beste bi karbono atomorekin loturak dituzte. Euren formula orokorra hau da: CnH2n. Katea irekikoak bezala izendatzen dira baina -ziklo aurrizkia jartzen zaie.

Hidrokarburo aseen propietateak

Hidrokarburo aseen propietate nagusiak honako hauek dira:

  • Karbono atomoen kopurua igo ahala, fusio eta irekita puntuak ere igo egiten dira. Baliorik baxuenak katea adarkatuen hidrokarburoek izan ohi dituzte.

Izena Fusio puntua (ºC) Irakite puntua (ºC)
Metanoa ?184 ?164
n-Butanoa ?138 ?0,5
Metilpropanoa ?145 ?11
n-Pentanoa ?130 36
n-Hexanoa ?94 69
2,2,4-Trimetilpentanoa (isooktanoa) ?109 99
n-Dekanoa ?30 174
  • Ezin daitezke uretan disolbatu, baina bai disolbatzaile organikoetan, besteak beste, eter, bentzeno edo karbono sulfuroan.
  • Bere erreaktibotasun kimikoa txikia da (hortik dator euren izena; parafinak), C-H loturaren egonkortasun altua dela eta. Egoera egokietan ondorengo erreakzioak gertatzen dira:
  • Errekuntza: erreakziorik garrantzitsuena da. Hidrokarburoen erabileraren oinarria da errekuntza, energia kantitate handia askatzen baitute hidrokarburoek erretzerakoan. Kasu guztietan karbono dioxidoa eta ura askatzen dira. Butanoaren erreakzioa honako hau da:

    2 C4H10 + 13 O2 ® 8 CO2 + 10 H2O + 2.640 kJ/mol

  • Cracking: hidrokarburoak karbono atomo kantitate txikiagoa duten beste hidrokarburo batzuetan bereiztea da. Beroarekin egiten denean, cracking termikoa deitzen zaio. Katalizatzaile bidez egiten bada, ordea, cracking katalitikoa deitzen zaio. Erreakzio hau beste petrolio zati pisutsuago batzuetatik gasolina sortzeko erabiltzen da.
  • Halogenazioa: hidrokarburoaren hidrogeno bat halogeno batengatik ordezkatzetik sortzen da. Horretarako, hidrokarburo-halogeno nahasketa egoki irradiatu behar da. Erreakzioa erradikal aske bidez gertatzen da.

Hidrokarburo aseak lortzea

Hidrokarburo aseak petroliotik edo gas naturaletik ateratzen dira. Laborategian ere sintetizatu daitezke. Erabiltzen den prozeduretariko bat hidrogenoa gehitzea da alkenoen eta alkinoen (28. gaia ikusi) lotura bikoitzei. Paladiozko, platinozko edo nikelezko katalizatzaileei esker sortzen da erreakzio hori, egitura karbonatu berdina duten alkanoak lortzeko.

CH3 - CH = CH2 + H2 ® CH3 - CH2 - CH3

Informazio gehiago

Hidrokarburo ase ziklikoen adibideak.

Hasiera
Cl 2 + erradiazioa ® 2Cl

Hedapena
CH 4 + Cl ® HCl + CH 3
CH 3 + Cl 2 ® CH 3 Cl + Cl

Bukaera
CH 3 + Cl ® CH 3 Cl
Cl + Cl ® Cl 2
CH 3 + CH 3 ® CH 3 - CH 3

Halogenazio erreakzioen mekanismoaren adibide bat.