Hidrokarburoen deribatu nitrogenatuak
Amidak
Azido baten -OH taldea -NH2 amino taldeagatik (-NHR edo -NRR?, ordezkatutako amiden kasuan) ordezkatzetik sortzen dira amidak. Amidak izendatzeko, dagokion azidoaren -oiko edo -iko amaiera -amida atzizkiagatik ordezkatu behar da; bestela, azido horren jatorrizko hidrokarburoaren -o atzizkia -amida atzizkiaz ordezkatu behar da. Ordezkatutako amiden kasuan, lehenengo N letra idatzi behar da eta jarraian nitrogenoari lotuta dauden erradikalei ere izena jarri beharko zaie.
Amida garrantzitsu bat urea dela esan dezakegu; urea ugaztunen gernuan aurki dezakegu. Modu industrialean sortu ohi da amoniakoa eta karbono dioxidoa erabiliz, 200 eta 400 atm-ko presiopean eta 200 ºC-ko tenperaturan. Ongarri gisa eta plastikoak eta eranskailuak egiteko erabili ohi da urea.
Nitriloak
Nitriloen ezaugarri nagusia -ziano funtzio taldea dutela da; -C º N. Izena jartzeko, karbono atomo kopuru bera duen hidrokarburoaren izenari -nitrilo amaiera gehitu behar zaio. Aldiz, ordezkatzailea den -C º N taldeari ziano- aurrizkia jarri behar zaio izendatzerakoan.
Nitriloak sintesi organikoan erabilera ugari dituzten molekula erreaktiboak dira. Esate baterako, nitriloen hidrolisitik azido karboxilikoak lor daitezke azido sendo bat edo base sendoren bat egonez gero hidrolisian. Bestalde, nitriloen hidrogenazio katalitikoari esker, amina primarioak prestatu daitezke.
Kafeina, nikotina, morfina eta kodeinak landare jakin batzuetan sortzen den amina taldea osatzen dute. Amina multzo hori oso garrantzitsua da.
Nitrokonposatuak
Nitrokonposatuak, molekulek nitro funtzio taldea (-NO2) osatzen duten konposatu motak dira. Talde funtzional hori hidrogenoaren ordezkatzailetzat jotzen da, eta horregatik, izena jartzerakoan, lehenengo nitro- aurrizkia jarri behar zaie, hidrokarburoaren izenaren aurretik. Jarraian, katea karbonatuan betetzen duen posizioa adierazi behar da zenbaki baten bidez.
Aminak
Aminak NH3 amoniakoaren deribatuak dira. Hidrogeno atomoak erradikal organikoengatik ordezkatuta lortzen dira. Hidrogeno bat, bi edo hiru ordezkatzean, amina primarioak, sekundarioak edo tertziarioak sortzen dira. Aminei izena jartzeko ondorengo hau egin behar da: erradikala (edo erradikalak) zein den adierazi behar da, ordena alfabetikoan, eta jarrian -amina atzizkia gehitu behar zaio.
aminopropanoiko-2-azidoa
Metilamina, CH3–NH2, da amina alifatikoen artean bakunena. Amoniakoaren usain antzekoa du eta arrainetan eta zenbait barazkitan aurki dezakegu. Amina aromatikorik bakunena fenilamina (anilina) da; C6H5–NH2. Koloratzaileak sortzerakoan berebiziko garrantzia du produktu horrek, eta lehengaia izan ohi da.
Hidrokarburoek zenbait deribaturekin izaten dituzten erreakzio kimiko nagusiak
