Basajaun
Basajauna basoen barrenean edo leize garaietan bizi den irelu edo numen bat da. "Basoko jauna" edo "jaun basatia" esan nahi du. Altua da eta gizakiaren itxurako gorputza du, baina ilez estalita. Ile hori belaunetara heltzen zaio, aurpegia, bularra eta sabela estaltzen dizkio. Hanka bat gizakien modukoa dauka; bestea, berriz, oin-zola biribilekoa da.
Artaldeak zaindu eta babesten ditu Basajaunek. Ekaitza datorrenean artzainek artaldea batu dezaten garrasi egiten du. Otsoei ere ez die uzten inguratzen. Ardiek, denek batera, zintzarriak astintzen dituzte Basajauna sumatzen dutenean eta, horrela, artzainek badakite lasai egon daitezkeela, gau edo egun horretan otsoa ez delako joango abereengana.
Leku batzuetan, Basajauna izaki gaizto eta maltzur moduan aurkezten dute, indar handia eta aparteko bizitasuna duena.
Herri-kondaira batzuen arabera, Basajauna lehen nekazaria, lehen errementaria edo lehen errotaria da. Gizakiek, amarruak erabilita, gariaren lehen hazia ostu zioten eta hori lantzen ikasi zuten. Hainbat sekretu gehiago ere lapurtu zioten; zerra, errota baten ardatza eta metalak nola soldatzen ziren, besteak beste.
Basajaunek garia landatzen zuten Ataunen, Muskia mendian. Behin batean, gizon ausart bat, San Martiniko, Basajaunei bisita egitera joan zen gari-haziak lapurtzeko asmoarekin. Oinetako zabalak jarrita joan zen eta apustu bat egin zien Basajaunei: jauzi batean eta gari-ale bat ere ukitu gabe, ea nork errazago egiten zuen jauzi gari pilaren gainetik. Basajaunek erraz pasatu zuten, baina San Martiniko pilaren erdi-erdian erori zen eta bere abarkak gariz bete zitzaizkion. Orduan, Basajaunei agur esan zioten eta mendian behera joan zen. Gari-aleak ostu zituela konturatu zirenean aizkora bat bota zioten gelditu nahian; aizkorak, ordea, ez zuen Martiniko harrapatu.
Gizakiek bazuten hazia, baina ez zekiten noiz landatu behar zen. Maritiniko berriz itzuli zen leizera eta kanta bat abesten entzun zituen: "Gizonek abesti hau balekite, berataz ondo balia zitezkeen: hostoa erortzean, erein bedi garia; San Lorentzotan erein bedi arbia". San Martinikok garia erein zuen udazkenean eta lehen uzta jaso zuen udan. Horrela, gariaren laborantza eta ogia jatea mundu guztian hedatu ziren.
Beste azpijoko bati esker, zerra egiteko sekretua kendu zion San Martinikok Basajaunari. Kondairak dioenez, Oiartzunen gertatu zen. Basajaunek zerrak egiten zituzten, baina San Martinikok ez zekien nola egiten ziren. Hori jakiteko bere morroia bidali zuen nagusiak zerra egin zuela iragartzera. Basajaunak jakin zuenean zera galdetu zion: "Zure nagusiak ikusi ahal du, bada, gaztaina-hostoa?". Morroiak, orduan, zera erantzun zion: "Ez du ikusi, baina ikusiko du". San Martinikok gaztainaren hosto horzduna aztertu eta, bere erara, burdin orri bat landu zuen. Gauean, Basajauna San Martinikoren errementeriara joan en eta zerra-hortzetako batzuk (bat bai eta hurrengoa ez) okertu zizkion, erabili ezinik uzteko asmoz. Baina kontrako emaitza izan zuen: erreminta hobetu zuen. Ordutik, zerraren erabilera mundu guztian hedatu zen.
Modu berean jakin zuen San Martinikok, Kortezubin, Basajaunak nola eransten zituen burdin zati bi. Hori nola egiten zen asmatu zuela iragartzeko agindu zion pregoilari, eta, hori entzunda, Basajaunak zera galdetu zion: "San Martinikok buztin-urarekin zipriztindu al ditu bi zatiak?". Eta pregoilariak "ez du egin, baina egingo du" esan zion. Horrela, burdinak soldatzea lortu zuen eta teknika munduan zehar zabaldu zen.
Saran, berriz, San Martinikoren errota haritzezkoa zen eta, Basajaunaren errotarekin alderatuz, ez zuen asko irauten. San Martinikok Basajaunaren errota nolakoa zen jakin nahi zuen. Oraingoan ere trikimailu bera erabili zuen hori jakiteko: bere errota oso ondo zebilela iragarri zuen. "Horrek esan nahi du haltzezko ardatza jarri diola?", galdetu zuen Basajaunek. "Jarriko dio", erantzun zion pregoilariak. Ordutik, gizakiak errotak erabili ahal izan ditu mundu guztian.