Indar magnetikoak. Oersted-en saioa
Propietate magnetikoak
Antzinako Grezian ezagunak ziren iman naturalak, hau da, magnetita bezalako beste metal batzuk erakartzeko gai diren hainbat substantzia, burdina batez ere.
Ezaguna zitzaien, halaber, imantazioaren fenomenoa; alegia zenbait gorputzek imanekin kontaktuan jartzerakoan haien ezaugarriak hartzen dituzten fenomenoa.
Horrela sortzen diren iman artifizialak aldi baterako edo behin betiko gera daitezke imanduta. Imantazioaren fenomenoari ferromagnetismoa deritzo, eta ferromagnetismoa duten substantziak, ferromagnetikoak direla esan ohi da; esate baterako, burdina, nikela eta kobaltoa.Interakzio magnetikoa
Ferromagnetismoaren fenomenoa elkarreragin magnetikoaren kasu berezia da. Bi imanen artean aldarapen edo erakarpen indarrak sortzen dira, imanen arteko posizio erlatiboak zein direnen arabera.
Hau gertatzen da imanean kontrako ezaugarriak dituzten bi gune daudelako: ipar poloa eta hego poloa. Horrenbestez, bi imanen artean:
- mota bereko poloek elkar aldaratzen dute,
- mota desberdineko poloek elkar erakartzen dute.
Mota bereko polo magnetikoek elkar aldaratzen dute eta mota desberdinekoek, elkar erakartzen dute.
Erakarpenaren edo aldarapenaren indarra bi poloen artean dagoen distantziarekiko alderantziz proportzionala da. Horrek badu elektrostatikaren inguruko Coulomben legearekin antzekotasuna (30. gaia ikusi).
Eremu magnetikoko lerroak
Interakzio magnetikoak bektore-eremu baten ondorio direla esan daiteke. Bektore-eremu horri eremu magnetiko deritzo, eta eremu elektrikoarekin edo grabitate eremuarekin konpara daiteke.
Eremu magnetikoa indar lerroen bitartez adierazten da, eta indar lerro horiek, imanetan, ipar polotik irten eta hego poloan sartzen dira. Horrenbestez, eremu magnetiko bateko lerroak beti itxiak dira; izan ere, iman guztiek dipolo magnetiko gisa jokatzen dute.
Eremu magnetikoko indar lerroak. Lerro horiek ipar polo magnetikotik irteten dira beti eta imanaren hego poloan sartzen dira. Irudian, iparrorratza ere ageri da, eremuaren norabidearen arabera orientaturik.
Oersteden saioa
Mugitzen diren karga elektrikoek ere sortzen dute eremu magnetikoa. Iparrorratzaren orratz imandua korrontea doan zirkuitu elektriko baten hari eroaletik gertu jarriz gero, iparrorratza ipar-hegoa posizioa aldatu eta hariarekiko perpendikular den norabidean jarriko da.
Oersted daniarrak 1819. urtean egin zuen saio sinple hori, eta horrenbestez, elektrizitatea eta magnetismoaren artean dagoen lotura frogatu zuen lehendabiziko aldiz.
Saio horren ondorioa honako hau da: mugitzen diren karga elektrikoek inguruan eremu elektrikoa sortzen dute, eta baita eremu magnetikoa ere, eremu elektrikoarekiko norabide perpendikularrean.
Oersteden saioa. Korrontea doan hari eroalera gerturatuz gero, iparrorratza, orratz imandua hariarekiko norabide perpendikularrean jartzen da.
Iparrorratza
Txinatarrek asmatutako iparrorratza, izugarrizko aurrerakuntza izan zen gizakiarentzat. Oso asmakuntza sinplea da: iman bat horizontalki orekan jarriz gero, biratu eta haren muturretako batek gutxi gorabehera ipar geografikoa seinalatuko du.
Magnetismoko aplikazio goiztiar hori erabakigarria izan zen bai itsasoko nabigaziorako, eta bai lehorreko orientaziorako.
Dipolo magnetikoa
Jakina da iman bat bitan zatituz gero beste bi iman sortzen direla, mutur batean ipar poloa eta bestean hego poloa dituztelarik. Poloak ezin dira bereizi, hau da, ez dago monopolo magnetikorik.
Hala bada, iman guztiak dipolo magnetikoak dira, eta berezko momentu magnetikoa dute. Momentu magnetiko horri fenomeno elektromagnetikoetan izugarrizko garrantzia duten biraketak eta indar-pareak lotzen zaizkio.
Lurreko eremu magnetikoa
Lurra iman handi bat balitz bezala portatzen da, non polo magnetikoak polo geografikoetatik gertu daude, baina alderantziz, hau da, hego polo magnetikoa ipar polo geografikotik gertu dago, eta ipar polo magnetikoa hego polo geografikotik gertu.
