Izen-sintagma. Aditz-sintagma
Izen-sintagmako nukleoa
Izen-sintagmaren (IS) berezitasuna nukleotzat substantiboa (15. gaia ikusi) edo substantibo izaera duen hitza edukitzea da. Horrenbestez, izen-sintagmako nukleo gisa ere funtziona dezake: Me llevo esta [camisa] verde y aquella [camisa] de rayas).
- Pertsona-izenordainak (8. gaia ikusi), nahiz eta aldatzaile kopuru oso murritzarekin ager badaitezke ere: Ella canta muy bien.
- Infinitiboa (10. gaia ikusi): El estudiar es muy positivo.
- Adjektibo substantibatuak (17. gaia ikusi): Este azul es muy bonito.
- Konjuntzioek (11. gaia ikusi), adberbioek (11. gaia ikusi), interjekzioek (12. gaia ikusi), eta hainbat mendeko proposiziok (22.tik 27.rainoko gaiak ikusi) izen-sintagmako nukleo funtzioa ere bete dezakete.
Beste hainbat eratzaile
Izen-sintagmak nukleoaz soilik ala hau eta beste hainbat hitzez osatuta egon daitezke. Izen sintagmako nukleoa laguntzen duten hitzek bere albokoen funtzioa betetzen dute.
Auzokidea Definizioa Forma Determinatzaileak Substantiboen aurrean jartzen diren hitzak dira, hauek mugatu edo zehazteko. Artikuluak (la casa), erakusleak (aquella ventana), posesiboak (su cuarto), indefinituak (alguna persona), zenbakizkoak (siete días). Izenaren osagarriak (IO) Izen-sintagmako nukleoaren esanahia zehaztu, murriztu edo osatzen duten albokoak dira. Adjektiboa (casa verde), adjektibozko sintagma (una chica bastante inteligente), substantiboa (barco cisterna), izen-sintagma (Madrid, capital de España), preposiziozko sintagma (puerto de montaña), mendeko proposizioak (la vaca que muge).Aposizioa
Substantiboa eta osatzen duen izen-sintagmaren artean loturazko elementurik ez dagoenean, aposizioan daudela esaten da:
- Aposizio ez-murrizgarria: nukleoa zein osagarria pertsona ala gauza berari buruz ari dira, bigarrenak lehenengoak dionaren gauza bera esaten duelarik: Cervantes, el manco de Lepanto.
- Aposizio murrizgarria: osagarria ez da nukleoarekin bat etortzen; aldiz, bere esanahia mugatu edo zehazten du, adjektibo batek egin zezakeen bezala: Coche restaurante; el río Amazonas.
Izen-sintagmaren funtzioak
Subjektua: El hombre es un bípedo implume.
Aditzaren osagarria:
- Objektu zuzena: El público rodeó a los jugadores.
- Zeharkako objektua: Pasó el balón al contrario.
- Preposiziozko osagarria: Se adueñaron de la casa.
- Osagarri zirkunstantziala: En tu casa no hay quien duerma.
- Osagarri agentea: Fue despreciado por todo el mundo.
Atributua: Ese tío es una fiera.
Izenaren osagarria: La casa de muñecas.
Adjektiboaren osagarria: Está loco de atar.
Bokatiboa: ¿Acabas de fregar, papá?Aditz-sintagma
Aditz-sintagma esaten zaio, bere nukleoa den aditzaren (10. gaia ikusi) inguruan dauden hitz-taldeari. Nukleo hori bakarrik ala aldatzen edo osatzen duten beste zenbait hitz eta sintagmekin lagunduta ager daiteke: Ven - Ven aquí - Ven aquí con tu hermano.
Izen-sintagmaren berezko funtzioa, esaldiko predikatuarena da predikatuarena da (12. gaia ikusi), beraz, sintagmako nukleoa, predikatuarena ere bada.Aditz-sintagma kopulatiboa eta aditz-sintagma predikatiboa
- Aditz-sintagma kopulatiboa (izen-predikatua) ser, estar edo parecer aditzekin egituratzen da. Aditz hauek aditz kopulatiboak deitzen dira, subjektua eta berari dagokion zirkunstantzia, nolakotasuna edo egoeraren arteko lotura gisa balio baitute eta atributu osagarriaren bitartez espresatzen da (12. gaia ikusi).
- Aditz-sintagma predikatzailea (aditz-predikatua) nukleotzat aditz ez kopulatiboa duena da.
Aditz pseudokopulatiboak
Badira beste zenbait aditz, pseudokopulatiboak izenekoak, atributuzko funtzioa duten hainbat sintagmez jarraituta, ser, estar edo parecer aditzekin eratutako atribuzio-perpausen antzerako konfigurazio formala azaltzen dutela.
Aditz hauen artean, volverse, hacerse, ponerse, quedarse, mantenerse, resultar, salir, seguir, etab., aurki daitezke eta ondorengo ezaugarriak dituzte:- Bere esanahi lexiko predikatzailea galtzen dute: adibidez, mantenerse aditzak "iraunkortasunezko" esanahia dauka, baina mantener adizaren esanahi predikatzailea galtzen du.
- Ez dute lo izen-eragatik atributuaren ordezkapena: ordezkapenak ondorengo esaldi ez-gramatikalak ematen ditu: El jugador se puso enfermo Þ*El jugador se lo puso.
Nukleoaren elipsia
Askotan, IS bere nukleo izenik gabe agertzen da. Nukleoa ez da aipatzen igorleak eta hartzaileak ezagutzen dutenean, testuinguru linguistikoan agertu izanagatik (Me gustan los coches rápidos, pero no los [coches] deportivos) edo komunikazio-egoeragatik (horrela, alkondara erakusgaiaren aurrean: Me llevo esta [camisa] verde y aquella [camisa] de rayas).
IS entre eta hastarekin
IS entre eta hasta-rekin hasten dela ager daiteke, izenaren funtzio bereizgarriak betez, adibidez subjektua edo objektu zuzenarena:
Entre tú y yo acabaremos la tarta.
Se comió hasta mi bocadillo.
Kasu hauetan, entre eta hasta ez dira benetako preposizioak:
entre... y... bi IS-tako koordinazio lotura da.
Hasta-k posizio honetan incluso, también etab. bezalako adberbioek daukaten funtzioa betetzen du.
Aditz-sintagmaren beste hainbat eratzaile
· Modifikatzaileak aditzaren esanahia aldatzen ala areagotzen duten baieztapeneko, ezeztapeneko edo zalantzazko adberbioak dira.
· Osagarriak (17. gaia ikusi), (18. gaia ikusi) predikatuaren nukleoari buruz soilik aritu daitezke: objektu zuzena, zeharkako objektua, osagarri zirkunstantziala, preposizio-osagarria eta osagarri agentea.
Aditz pseudokopulatiboen erabilera
Aditz pseudokopulatiboek erabilera kopulatiboa nahiz predikatiboa onartzen dute, baina bakoitzarentzako esanahi ezberdina hartzen dute.
· Aditz pseudokopulatiboen atribuzio-erabilerak:
La abuela se volvió muy seria.
El niño se ha hecho muy arisco.
Mantente tranquilo.
¿Sigues enfadada conmigo?
· Aditz pseudokopulatiboen erabilera predikatzaileak:
La abuela se volvió hacia la puerta.
El niño se ha hecho una cometa.
Debes mantener el pie levantado.
¡Siga a ese coche!