GAZTELANIA

Adberbiozko berezko mendeko perpausak

Adberbiozko mendeko esalditzat dauzkagu, nahiz eta adberbioengatik ordezkatuak ezin izan, esaldi konposatuan hauei dagokien funtzio bereizgarrienak betetzen dituzten proposizioak: osagarri zirkunstantziala eta esaldi osagarria (17. gaia ikusi). Horregatik, tradizioz adberbiozko mendekoak esaldi nagusiarekin duen harremanaren balore semantikoaren arabera sailkatzen badira ere (denbora, tokia, modua, kopurua, arrazoia, helburua, baldintza, ematea, ondorioa eta konparaketa), posible da horrela bereiztea: berezkoak -adberbioen funtzio bereizgarriak betetzen dituztenak- ala berezkoak ez direnak (26. eta 27. gaiak ikusi), hau da, beti adberbio batengatik ordezka ezin daitezkeenak.

Berezko eta berezkoak ez diren adberbiozko perpausak

Honen adibide gisa ondorengo taula dugu, zeinek ez baititu ondoriozkoak ezta konparatiboak ere (27. gaia ikusi) barne, ez dago adberbiozko mendeko, adberbio eta preposizio sintagmen (16. gaia ikusi) arteko elkarrekikotasun zehatzik.

Espresioa Adberbiozko mendeko esaldiak Preposizio- sintagma Adberbioa
DenboraLekuaModua Se acostó cuando amanecía.Hay una mancha de aceite donde estuvo aparcado el coche.Hazlo como creas conveniente. A las cuatro sale un tren para Valladolid.Nació en Pamplona.Trabaja sin ningún cuidado. Vendrán temprano.Todos iban a jugar allí.Lo haremos así.
Kausa, arrazoiaHelburua Fueron descalificados porque llegaron fuera de control.He traído todas las fotos para que elijas. Se estropeó la cosecha por las lluvias.Visitó al alcalde para la firma del convenio.
BaldintzaEmatea Si no te apetece, no vengas.Aunque estaba lloviendo, decidieron salir. Sin un poco de suerte, no se puede ganar.A pesar del mal tiempo se jugó el partido.
  • Adberbiozko berezko perpausak: Denborazko, tokizko eta moduzko mendekoak dira. Horrela deitzen dira, dagokien adberbiozko sintagmek eta preposizio sintagmek bezala, adberbiozko osagarri zirkunstantzial funtzioa betetzen dutelako.
  • Berezkoak ez diren adberbiozko perpausak ondorengoak dira:
    • Kausalak eta helburuzkoak, zeinek izenaren osagarri gisa ala esaldi osagarri gisa funtziona baitezakete.
    • Baldintzazkoak eta kontzesiboak, zeinek esaldi osagarri gisa baino ez baitute funtzionatzen.
  • Beste hainbat mendeko esaldi (27. gaia ikusi):
    • Kontsekutiboak eta konparatiboak, zein beti esaldi osagarriak baitira.
    • Aditza era ez pertsonalean dutenak.

Denbora, tokia eta moduzko espresioa

Adberbiozko berezko mendekoek egoera denboran ala espazioan espresatzen dute edo aditzaren ekintza garatzeko era adierazten dute, beraz, denbora, tokia eta moduzko mendekoak bereiz daitezke.

  • Denborazko mendekoek, esaldi nagusiarekiko aldiberekotasuna, aurretiazkotasuna ala gerokotasuna adieraz dezakete. Gainera, beste hainbat balore semantiko ager ditzakete, errepikatzea bezala: Cada vez que la veo, me pongo muy nerviosa.

    Mendeko esaldiaren aditza beti subjuntiboan azaltzen da, esaldi nagusiarekiko etorkizunean kokatzen denean: Espera a que lleguen todos.

  • Tokiko mendeko esaldiek hainbat balore estrategiko agertzen dituzte (kokapenarenaz gainera) predikatu nagusian mugimenduzko aditza agertzen denean, adibidez, jatorri, norabide, bide edo destinokoak: Vengo dolorido desde donde comimos (jatorria).
  • Moduzko espresioa maiz alderaketen bitartez egiten da: Trabaja como lo hacía su padre.

Funtzioak eta egiturak

  • Adberbiozko berezko mendekoen funtzio sintaktikorik bereizgarriena esaldi konposatuko predikatu nagusiaren osagarri zirkunstantzialarena da (denbora, toki, moduzkoa).

    Funtzio honetan, adberbiozko sintagma eta preposizio sintagmekin bat dator:

    Te vi cuando salías del instituto/ entonces - Te veré donde trabajas/ en tu oficina.
  • Adberbiozko berezko mendeko perpaus edo proposizioak adberbioengatik aldatuak izan ahal izateagatik ezagutzen dira eta dagokien galderazko adberbioen erantzun bezala agertzeagatik (cuándo, dónde, cómo):

    ¿Cuándo irás? [Iré] Cuando me den las vacaciones/ Después.

    ¿Dónde nos veremos? [Nos veremos] Donde tú prefieras/ Allí.

    ¿Cómo se rellena el impreso? [El impreso se rellena] Como se indica en las instrucciones/ Así.
  • Denbora, toki eta moduzko espresioa erlaziozko elementu (22. gaia ikusi) bereizgarriek (konjuntzioak, lokuzio konjuntiboak, adberbioak) sartutako esaldietan agertzen da edo aditza forma ez pertsonalean daukaten egituretan (10. eta 27. gaiak ikusi).
  • Aurrekaririk gabe egituratutako cuando, como eta donde adberbio erlatiboak, hurrenez hurren denbora, toki eta moduzko benetako mendeko konjuntzio bezala kontsidera daitezke eta adberbiozkoen talde honetako adierazle formal bereizgarrienetakoak dira.

Osagarri zirkunstantziala

Predikatu nagusia (aditza + argumentuzko osagarriak) osatzen dute eta galderazko adberbio (cuándo, dónde, cómo) ala preposizioarekin datozen galderazko izenordainen (por qué, para qué, etc.) erantzun bezala ager daitezkeelako ezagutzen dira: Vine cuando conseguí billete. [¿Cuándo viniste?]
Lo hice porque me dio la gana.
[¿Por qué lo hiciste?]

 

Esaldi osagarria

Esaldi nagusi guztia osatzen dute eta bere independentzia fonetikoarengatik antzeman daitezke: Aunque estaba prohibido, cruzaron la cerca.

Si salimos ahora mismo, cogeremos el tren de las once.

 

Adberbiozko berezko mendeko perpausekin erlazionaturiko elementuak

Denborazkoak
A medida que, a que, antes (de) que, apenas, así que, cada vez que, conforme, cuando, desde que, después (de) que, en cuanto, en tanto que, entre tanto que, hasta que, mientras (que), no bien, tan pronto (como), según, siempre que, una vez que.

Lekuzkoak
Donde (con preposición o sin ella), dondequiera que.

Moduzkoak
Como, según, según y como, según y conforme.

 

Cuando, donde eta como partikulen balioak

Baldintzazkoa eta denborazkoa: Cuando lo pienses más despacio, seguro que te arrepientes.

Baldintzazkoa eta lekuzkoa: Nunca la encontrarás donde haya algún peligro.

Baldintzazkoa: Como no te apartes, te van a atropellar.

Kausala: Como habían terminado de estudiar, salieron a dar un paseo.