GAZTELANIA

Letren ortografia

Hizkuntza guztietan aurki daitezke ortografi arazoak, denboraren poderioz, ez baitira bat etortzen fonemak eta letrak. Espainolaren ortografia nahiko erraza da, bai behintzat ingelesarenarekin edo frantsesarenarekin konparatuz gero, horietan fonema eta hizkien arteko adostasun falta hori handiagoa baita.

Ortografia arau nagusiak

  • [b] hotsa b-z edo v-z idatz daiteke: bola, vela, bello, vello.
  • [i] bokalaren hotsa I-z edo y-z idatz daiteke: isla, casi, rey, y, paipay.
  • [g] hotsa (gasa) g-z idatzi behar da a, o edo u-ren aurretik eta gu, e edo i-en aurretik: gato, gorrión, guardia, guepardo, guitarra.
  • [j] hotsa (jamón) j idatzi behar da a, o edo u-ren aurretik eta silabaren amaieran. Aldiz, e edo i-ren aurretik, j edo g idatz daiteke: jarra, joven, carcaj, jirafa, girar.
  • [k] hotsa (casa) c idatzi behar da a, o edo u-ren aurretik eta silaba amaieran; aldiz, e edo i-ren aurretik qu idatzi behar da: capa, copa, recto, queso, quince.
  • [r] hotsa (pera) beti r idatzi behar da: oro, morena, cara.
  • [rr] hotsa (rana) rr idatzi behar da bokal artean eta r beste kasu guztietan: barro, río, enredo, alrededor, Israel.
  • [z] hotsa (zapato) z idatzi behar da a, o eta u-ren aurretik eta silaba amaieran. Aldiz, c idatzi behar da e edo i-ren aurretik: zarza, zorro, izquierdo, cemento, cima.
  • [n] hotsa b edo p-ren aurretik m idatzi behar da: campo, empezar, cambio sombra.

Letra larrien erabilera

Maiuskulaz idatzi behar da lehen letra kasu hauetan: Adibideak
Idatzi baten lehen hitzaren lehen letra. Puntu baten ondorengo lehen letra. Eten-puntuen ondorengo letra. Harridura edo galdera (¿, ¡) ikurren ondorengo letra. Ya han llegado las golondrinas.Ya es primavera.
Izen bereziak. Joan Manuel Serrat, África, Miño, La Habana.
Pertsona izenaren ondoan doan edo hori ordezkatzen duen ezizen edo izengoitia. Alfonso X el Sabio, el Rey Sol, el Gran Capitán.
Erakundeak, establezimenduak edo aparteko gertakariak izendatzeko adjektibo eta izenak. Tribunal Supremo, Café Central, Segunda Guerra Mundial.
Liburuen, aldizkarien, egunkarien eta arte-lanen (besteak beste) izenburuen lehen letra. Platero y yo, El País, Gaceta Ilustrada, Sinfonía Heroica.
Eskutitzetan, agurraren bi puntuen ondoren edo hitzez hitz adierazitako zerbait dela iragartzeko. Querido amigo: He recibido... Respondió: «No lo sé».
Erakunde edo elkarte bat ordezkatzen duen izena. Recibe una pensión del Estado. Los tesoros de la Iglesia.
Puntu kardinalen izena zuzenean eurez ari garenean. La brújula señala el Norte.
Jaiegun erlijioso edo zibilen izena. Navidad, Día de la Constitución.
Zientzia gaien izenak. Es licenciado en Biología.

H-ren erabilera

H-z idatzi behar dira:

  • Hia-, hie- edo hue-z hasten diren hitzak edo aurretik bokal bat eta ue diptongoa dutenak: hiato, alcahuete.
  • Hum-, herm-, horm-, horr-, hosp-ez hasten diren eta jarraian bokal bat duten hitzak: hermano, horror.
  • Haber eta hacer aditzen forma guztiak: ha, hice.
  • H-z idazten diren hitzen eratorri eta elkartuak: huesudo, hormiguero.

B eta v grafien arauak

B-z idatzi behar dira:

  • Bib- (liburua), bi-, bis- (bi aldiz) aurrizkia daramaten hitzak: biblioteca, bilingüe, bisabuela.
  • Bu-, bur- edo bus- silabez hasten diren hitzak: bulla, burla, buscar.
  • Bien- edo bene- aurrizkia daramaten hitzak: bienvenido, beneplácito.
  • Kontsonante baten aurretik [b] hotsa daukaten hitzak: hombre, terrible, obstáculo.
  • Silaba amaieran [b] hotsa daukaten hitzak: obtener, abdomen, club.
  • -bilidad,- bundo, edo -bunda atzizkiak dituzten hitzak: amabilidad, vagabundo, meditabunda.
  • Bir edo aber hizkiekin amaitzen diren aditz guztien formak: subió, reciben, cabía. Salbuespenak: hervir, servir, vivir eta precaver.
  • Ir aditzaren eta lehen aditz-jokoko indikatiboko iraganaldi burutugabeko forma guztiak: paseaba, llegábamos, ibas.
  • B-z idazten diren hitzen eratorri eta elkartuak: lobezno.

V-z idazten dira:

  • ll-z hasi eta [b] hotsa duten hitzak: lluvia, llave.
  • Villa-z hasten diren hitzak: villano, villancico. Salbuespena: billar.
  • Vice-, viz-, vi- aurrizkiez (" -en ordez " esan nahi dute) hasten diren hitzak: vicecónsul, virrey, vizconde.
  • D edo b ondoren [b] hotsa duten hitzak: adversario, subvención.
  • Adjektiboen -ava, -ave, -avo, -eva, -eve, -evo, -ivo, -iva amaierak: doceava, eslavo, leve, primitivo. Salbuespena: árabe.
  • Iraganaldi burutu sinplearen, subjuntiboko iraganaldi burutugabearen eta geroaldi burutugabearen -uvo, -uviera, -uviese, -uviere desinentziak: estuvo, anduviera, mantuviese, contuviere.
  • -Servar-ekin amaitzendiren aditzak: reservar, conservar.
  • -viro, -ívoro, -ívora-rekin amaitzen diren hitzak: triunviro, carnívoro, herbívora. Salbuespena: víbora.
  • v-z idazten diren hitzen eratorri eta elkartuak: suavidad, revista.

Y, / eta ll grafiak

Y-z idatzi behar dira Y juntagailua. arboles y flores.
[i] hotsa bukaeran duten eta aurreko bokalarekin diptongoa osatzen duten hitzak. Plurala -es egin behar denean, y mantendu egiten da. Aldiz, plurala -s egin behar denean, y i bihurtzen da. paipay ÞpaipaisreyÞreyes
Yer-ez hasten diren hitzak eta yec silaba dutenak. yermo, abyecto.
[y] hotsaren ondoren ad-, dis-, in-, sub- atzizkiak dituzten hitzak. adyacente, disyunción, inyectar, subyugar.
Infinitiboek ll-rik edo y-rik ez duten aditz formak. cayeron, royeron.
Y-z idazten diren hitzen eratorri eta hitz elkartuak. enyesar, yacimiento.
Y-z idazten diren hitzen eratorri eta hitz elkartuak. fa-, fo-, fu- silabez hasi eta jarraian [ll] hotsa duten hitzak. fallo, fullero.
-illa edo -illo-z amaitzen diren hitzak. portilla, amarillo.
alle, -elle, -ello eta -ullo-z amaitzen diren substantiboak. valle, muelle, sello, barullo.
Euren infinitiboak -ellar, -illar edo -ullar amaitzen diren aditzak. arrullar, sellar, brillar.
Ll-z idazten diren hitzen eratorri eta elkartuak. ensillar, amarillento.

J-ren

J-z idatzi behar dira ondorengoak:

  • Je-z amaitzen diren hitzak. Salbuespenak: falange, faringe eta laringe: traje, eje.
  • Aje-z edo eje-z hasten diren hitzak. Salbuespenak: agencia, agenda: ajeno, ejército.
  • Euren infinitiboetan g-rik edo j-rik ez duten aditzen iraganaldiak: dije, trajiste.
  • Jar eta jear-ez amaitzen diren aditzen adizkiak: viajemos, lisonjean.
  • J-z idazten diren hitzen eratorri eta elkartuak: ojear, barriobajero.
 

G-ren erabilera

G-z idazten dira:

· -Ger edo -gir-ez amaitzen diren aditzak. Salbuespenak: tejer, crujir, coger eta rugir.

· Zenbaki ordinalak egiteko atzizkiak: -gésimo, -gesimal: vigésimo, vigesimal.

· Geo-z hasten diren hitzak: geometría, geodesia.

· G-z idazten diren hitzen eratorri eta elkartuak: dirigente, sobrecoger.

 

X-n erabilera

X-z idatzi behar dira:

· Hitz elkarketarako elementuez hasten diren hitzak: xeno-, atzerritar; xero-, lehor; xilo-, egur...

· Ex- ondorengo silaben aurretik doanean: ce-, ci-, pla-, ple-, plo-, pre-, pri- eta pro-. Salbuespenak: escena, escéptico, escindir, esplendor eta espliego.

· Ex- eta extra- aurrizkiak dituzten hitzak.

· X-z idazten diren hitzen eratorri eta elkartuak.

 

W grafia

W-a ez da latinar jatorriko grafia, eta hitz germaniko eta anglosaxoietan ikusiko dugu: wagneriano, waterpolo. W hizkiak [b] hotsa adierazten duenean, w-aren ordez v jar daiteke: vatio, watio-ren ordez.

 

Amaierako z-ren eta d-ren neutralizazioa

Kontsonantez amaitzen diren hitzak z-z idatzi behar dira euren plurala -ces (luz) bada, eta aldiz, d-z plurala -des (casualidad) bada. Kontsonantez amaitzen diren hitzak z-z idatzi behar dira euren plurala -ces (luz) bada, eta aldiz, d-z plurala -des (casualidad) bada. Agintera z-z idatzi behar da hacer aditzaren bigarren pertsonaren singularrean (haz), eta d-z aditz guztien bigarren pertsonako pluralean (bajad). Izen bereziei dagokienez, batzuk z-z (Jerez) eta beste batzuk d-z idatzi behar dira (Madrid).

 

Kontsonante taldeak

Kontsonante batzuk hitz baten barnean elkartzen dira eta kontsonante taldeak osatzen dituzte. Kontsonanteak silaba beraren barnean edo ezberdinetan egon daitezke (construc-ción, instalar). -cc- eta bere eratorriei (-ct-) dagokionez, silaba ezberdinetakoak izaten dira kontsonante horiek (redac-ción, traduc-tor).

Gaur egun joera kontsonante talde horiek sinplifikatzea dela ikus dezakegu; batik bat gn-, ps-, mn- (nomo, sicólogo) hasierako taldeetan eta -ns-hitz barneko taldeetan (traslúcido).