MATEMATIKA

Aldagai estatistikoak

Mundu naturalean eta gizakien gizartetan, lege finkoen bitartez ezarri ezin daitezkeen portaerako fenomenoak existitzen dira, maiz kontrola ezinezko elkarreragina duten faktore anitzen konjuntziotik datozenak. Kasu horietan, fenomenoaren manifestazioen kopuru ugariei buruzko datuak jasotzen dituzten analisi estatistikoetara eta taula, grafiko nahiz adierazpeneko zenbakizko baloreen bitartez erlazionatu eta deskribatzen dituztenetara jotzen da.

Estatistika kontzeptuak

Eredu estatistikoen erabileran, hiru oinarrizko kontzeptu erabiltzen dira:

  • Populazioa, azterketa estatistikorako interesgarritzat jotzen den halako berezitasuna egiaztatzen duten elementu guztien taldea bezala definiturikoa.
  • Gizabanakoa, populazio bateko elementuetako bakoitza. Gizabanakoen kopuruak populazioaren tamaina definitzen du.
  • Lagina edo azpi populazioa, kontsideratutako populazioaren edozein azpi talde adierazgarri bezala ulertuta.

Bere aldetik, populazioko gizabanakoek hainbat nolakotasun edo propietate dituzte, zeinek generikoki, karaktereak bezala ezagutzen dira. Propietate hauetan bi mota daude:

  • Kantitatezkoak, zenbakien bitartez adierazi daitezkeenak. Adibidez, adina, seme-alaben kopurua, pisua ala altuera.
  • Nolakotasunezkoak, zein hitzen bitartez soilik azal baitaitezke; adibidez, ilearen kolorea, nazionalitatea, sexua, egoera zibila, eta abar.

Aldagai estatistiko motak

Karaktere estatistikoa egituratzen duen balore taldea, aldagai estatistikoa deitzen da. Hitz zehatzetan, aldagai estatistikoa izendatzen da gizabanakoaren kantitatezko karaktere oro, nolakotasunezko karaktereak atributuak izendatzen diren bitartean.

Aldagai estatistikoak bi talde handitan sailkatzen dira:

  • Aldagai diskretuak, zeinek balore puntualak soilik hartzen baitituzte. Adibidez, emakume baten seme-alaben kopurua beti balore osoa da: 0, 1, 2, 3, ...
  • Etengabeko aldagaiak, "R" zenbaki errealetako edo bere bitarteko talde barnean edozein balore har dezakete. Etengabeko aldagaien adibide dira jaio berrien neurri antropomorfokoak, kolektibo zehatz bateko hiritarren altuera, tenperaturen neurketa, eta abar.

Aldagai baten ibilbidea deitzen zaio, bere baloreen artean existitzen den gehieneko diferentziari.

Karaktere estatistikoen sailkapena.

Maiztasunak

Populazio baten elementuetan karaktere bat behatzen badugu, haietariko kopuru zehatz batean era berdinean agertzen dela ikusiko da. Kontzeptu hau, maiztasuna izendatzen da, horregatik:

  • Erabateko maiztasuna deitzen zaio, datu-taldearen barnean aldagai baten balore bakoitza agertzen den kopuru zenbakiari. "i" karakterearen erabateko maiztasuna "f" bezala adierazten da.
  • Maiztasun erlatiboa deitzen zaio eta hi bezala espresatzen da, karakterearen erabateko maiztasun eta "n" oharren guztiaren zenbakiaren arteko kozienteari. Hau da:

    hi = fi/n

    Aldagaiaren baloreak geroz eta handiagoa edo geroz eta txikiagoa den zentzuan ordenatzen badira, eta balore zehatz batera arte gehitzen joaten badira, akumulatutako maiztasunaz hitz egiten dugu, zein erabatekoa ala erlatiboa izan baitaiteke, kontsideratzen den maiztasun kontzeptuaren arabera.

Taulen aurkezpena

Lehendabiziko datu estatistikoen aurkezpen era bat, taulen erabileran oinarritzen da. Arruntenak, maiztasunezko banaketa taulak dira, non zutabeak adierazten dira.

  • Aldagaiaren balorea.
  • Erabateko maiztasuna, maiztasun erlatiboa eta, batzuetan, pilatutako maiztasuna.

Taula estatistikoetan, hainbat propietate interesgarri betetzen dira, zeinek bere zehaztasunaren kontroleko mekanismotzat balio dute.

  • Erabateko maiztasun guztien batura, lagineko populazioaren tamainaren berdina da.
  • Maiztasun erlatiboen batura, beti 1 da.
  • Pilatutako azken erabateko maiztasuna, oharren guztiaren kopuruarekin bat dator.
  • Pilatutako azken maiztasun erlatiboa, unitatea da.

Datu historikoak

Ezagutzen ditugun lehenengo zenbaketa estatistikoak, Txinan, K.a. 2238. urtean aurkitzen ditugu, eta Yao jeneralak aginduriko Inperioaren errolda orokorrari dagokie. Badakigu antzinako Egipton eta kristautasunaren aurreko kultura grekolatindarrean ere azterketa estatistikoak egin zirela.

 

Etimologia

Bere jatorrian, «estatistika» hitza Gobernuen jarduerekin lotu zen, beraz, "Estatuko gizona" zentzuan interpretaturiko "estatista" hitzarekin etimologia sustraia banatzen du. "Estatistika" hitza idatzita, gaur egungo zentzuarekin, 1770. urtean agertu zen lehenengo aldiz.

 

Lan estatistikoak

Lan estatistikoa egiteak, generikoki jarraipeneko fase edo aldiak aplikatzea eskatzen du:

· Lanaren helburua definitzea.

· Populazio taldearen (laginketa estatistikoa) barnean lagina aukeratzea.

·Ikerketarako galdeketak eta beste hainbat formulario egituratzea.

· Galdeketa eta gainerako formularioen datuak biltzea.

· Emaitzen interpretazio sintetikoak eskaintzea.

 

Estatistika motak

Estatistika, zenbakizko datuen bildumak aztertzen dituen zientzia da, beraiengandik metodo ezberdinetan oinarrituriko inferentziak ateratzeko. Maiz, zenbakizko kopuru adierazgarriak erabili ohi dira (joera zentralekoa, adibidez, media aritmetikoa eta dispertsiozkoa, adibidez, desbideratze tipikoa), zenbakizko talde hauen propietateak ilustratzeko; estatistikaren adar honek, dedukziozkoa edo deskripziozkoaren izena hartzen du. Aldiz, azpi populazio edo laginen azterketara jotzen duenean (adibidez, talde batzuen arteko galdeketetan), probabilitatearen teoria erabiltzen du, indukziozko estatistika edo inferentziazkoa deituriko espezialitatean.