NAOS estrategia (Nutrizioa, Ariketa Fisikoa eta Obesitateaz kezkatzen den) nazioarteko egitasmo zabal bat da. Bertan Gobernuko Sail desberdinek, industria pribatuek, adituek eta elkarte ugarik parte hartzen dute elkarlanean eta helburu gisa hiritarrek bizi-ohitura osasuntsuak eskuratzea dute (bereziki haur eta gazteak) horretarako jarduera fisikoa eta elikaduran oinarrituz. Eremu desberdinetan lan egiten dute: familia, eskola, enpresak, osasun sistema… PERSEO programa berezia dute eskolako haurren artean helburu horiek sustatzeko. www.perseo.aesan.msc.es/

Eusko Autonomi Erkidegoan ere hainbat ekimen eratu dira, Osakidetza eta Eusko Jaurlaritzaren ardurapean OINEZ BIZI egitasmoa, esate baterako. Egitasmo honetan, Osasun Zentroetako famili medikuak saiatuko dira beren gaixoen jarduera fisiko kopurua areagotzen, zehazki oinez gehiago ibili daitezela. Eginkizun horretan motibatze aldera podometroak dohain banatuko dizkiete, kontrola dezaten egunero zenbat pauso ematen dituzten oinez. Erronka gisa ezartzen zaie egunean 10 mila pauso ematea.

Badira esparru txikiagoko ekimenak ere, esate baterako IRUNSASOI delakoa, Gipuzkoako Irun hirian. Bere helburu nagusia: hiritarren osasuna eta bizi-kalitatea hobetzea jarduera fisikoaren sustapenaren bidez litzateke. Horretarako Osakidetza sareko osasun zentroak eta Irungo Kirolaren Udal Patronatuak elkarlanean aritzen dira. Etxeko medikuak paziente baten ohiko bizimoduan bizi-estilo sedentarioegia sumatzen duenean, Udal Kirol Patronatuak dohain antolatu duen zerbitzura bideratuko du. Bertan, bera baloratu ondoren bere ezaugarri, behar eta zaletasunei egokitutako jarduera fisikoko egitasmo bat diseinatuko diote, beti ere bere osasuna hobetze aldera. Ondorengo jarraipena ere bermatzen dute.

Egoera honen berri izanik, administrazioak gure osasuna hobetu dezan itxaroten gelditu gabe, geuk eman beharko genuke urrats hori eta inguruko lagunak ere kutsatu.

Urtero mundu osoan 17 milioi pertsona inguru hiltzen dira. Jatorri ez kutsakorreko gaixotasunei (kardiobaskularrak eta loditasunarekin loturikoak, besteak beste) heriotza horien %69ren ardura leporatzen zaie. Dauden gaixotasun guztien artean %46a suposatzen dute. Ulergarria da beraz, administrazio desberdinetatik herritarren bizi-estilo aktiboak sustatzeko eta sedentarismoari aurre eginaz osasuna hobetzeko egitasmoak bultzatzea. Hurrengo atalean ikusiko ditugu hauetako zenbait adibide.

Dena den, jarduera fisikoak baliabide sendagarri gisa ere, badu zeresana. Funtzio terapeutiko hau tradizionalki sistema muskuloeskeletikoan onartu izan da, lesioen berreskuratze eta errehabilitazio lanetan. Gainontzeko gaixotasunetan ere gaitasun hori aitortu behar litzaioke. Bihotzeko, zainetako, biriketako gaixotasun baten ondoren sasoi fisikoa eta oro har gaitasunak erabat apalduta eta gutxituta gelditzen dira (zenbait kasutan bat bateko heriotzako arrisku egoerara hurbilduz). Testuinguru horretan gaitasun fisikoak suspertzea osasun iturri nabarmena da. Gaixotasunaren ondorioetatik errekuperatzeko jarduera multzo honi mugimenduaren terapia deitzen zaio.

Denbora falta. Gauza garrantzitsuagoak egin behar izatea. Adiskideekin egoteko denborarik ez gelditzea. Entrenamenduak ordu desegokitan eta ugariegiak izatea. Zailtasunak jarraitzeko, urrutiegi...

Presioa ezin zuen jasan. Ez zen iritsi espero zuen mailara. Ordezko jartzen zuten gero eta gehiago. Ez zuten behar bezala baloratzen eta ez zioten kasurik egiten, (bere ustez).

Aspertu egiten zen. Nahiago zuen beste kirol bat egin. Entrenamendu saioak gogorregiak ziren. Nekatuegia zegoen.

Ez zen ondo konpontzen entrenatzailearekin. Taldekideen artean ez zegoen giro (harreman) ona.

Bere adiskideek utzi egin zuten.

Ikus daitekeenez, beraz, sintesi gisa, ondorio hauek nabarmen ditzakegu: ez da komeni motibazioa errendimendura eta lehiaketara soilik bideratzea, komeni da jarduera berarekin gozatzea, saio erakargarriak eta ludikoak egiten ahalegindu behar gara, bere ordutegiarekin eramangarria egiteko malgutasuna izatea komeni da, giza harremanak zaindu behar ditugu, bai eta kanpoko motibazioa ere.

Batetik, garbi utzi dugu osasunaren kontzeptuan barruan gaur egun eremu psikologikoa kontuan hartzen dela, hau da, ongizate psikologikoa eskuratu behar dugula. Horretarako ezinbesteko dugu jakitea zein motibazio ase behar dituen jarduera horrek. Modu honetan pertsona horren satisfazio maila altuagoa lor dezakegu.

Bestetik, garbi ikusita jarduera fisikoa egiteak dakartzan onurak, hiritarrak neurri handiagotan erakartze aldera, hauen zaletasunak ezagutzea funtsezkoa dugu.

Hainbat ikerketek erakutsitakoaren arabera kirola egiteko motibazioak multzoka lehentasunen arabera ordena honetan sailka ditzakegu:

Sasoian egon eta osasuna hobetu. Gaztetasuna mantendu. Argaldu.

Ondo pasa, gozatu, disfrutatu. Aisialdia osatu, aspertzea saihestu.

Gorputz liraina izan, itxura fisikoa, irudia, edertasuna eta estetika hobetu.

Jendea ezagutu, adiskide berriak egin. Harreman sozialak hobetu.

Trebetasunak hobetu. Gauza berriak ikasi. Autoerrealizatu (norbere buruaz pozik egon).

Onura psikologikoak, ongizate emozionala eskuratu. Energia erre, lasaitu (katarsi modura).

Lehiatzea, irabaztea, nabarmentzea. Ospetsua izan. Goi mailako izarrak imitatu ahal izatea.

Bidaiatzeko aukera izan. Sariak eskuratu.

MAIZTASUNA. Bilatu oreka lortu nahi duzuna eta emateko prest zaudenaren artean.

PROGRESIO EGOKIA ZEHAZTU. Helburu apalegiak onurarik ez jasotzeagatik desanimatu lezake; handinahiegiak berriz, neurriz kanpoko esfortzua eskatzeagatik.

NEKE GUTXIKO ARIKETEKIN HASI. Hasiera guztiak dira gogorrak. Norberaren mailaren arabera eskatu.

ERREFORTZU SOZIALA ZIURTATZEN SAIATU. Bikotekide eta lagunen jarrera erabakigarria izan daiteke portaera batekin jarraitu edo uztea erabakitzeko garaian.

SAIATU JARDUERAREKIN GOZATZEN. Epe luzeko helmugak eta zeharkako ondorioek zenbaitetan motibazioa mantentzea ahalbidetzen badu ere, momenturo disfrutatzea lortzen ahalegindu.

KANPOKO SARIEZ ERE BALIATU. Testuinguruko poztasun iturriak ez baztertu.

TALDE KOHESIOA LANDU. Beste partaideekiko harremanek pisu handia izan dezakete.

MONITOREEN FEEDBACK POSITIBOA. Gidatutako jarduera bat aukeratzen baduzu kontuan izan hauek nolabaiteko sariak eta indartze neurriak izan ditzaketela.

JARDUERAREN AUTOKONTROLA. Jabetu zaitez eskuratzen ari zaren aurrerakuntzaz.

EMAITZAK GOIZEGI (azkarregi) EZ ESKATU. Ez izan presarik ondorioak jasotzeko. Egitasmo egokia, pazientzia eta epe luzera lan egitea funtsezkoa dituzu.

EGITASMOA AZTERTU. Denbora aurrera joan ahala, berrikusi ezarritako helburuak eta baliabideak egokiak ote diren.

Aholku hauek aintzakotzat hartuz gero, garbi dugu jende gutxiagok baztertuko duela hasitako jarduera fisikoko egitasmoa. Ea bada, zeu ere horien artean zaitugun.

JARDUERA FISIKOAREN ONURAK EZAGUTU. Portaera hau bidean bertan behera ez uzteko, lehenik eta behin zein abantaila eragiten dituen ondo ezagutu beharko genituzke.

MEDIKU MIAKETA edo azterketa EGIN. Helburua osasuna denez, zein mailatik abiatzen zaren zehaztu eta zer jarduera eta intentsitate desegokiak dituzun argitzeko.

HELBURUAK EZARRI. Edozein egitasmo egokia izan dadin eta motibazioa manten dezan beharrezko.

KIROLA EDO JARDUERA MOTA AUKERATU. Zure egoerarekiko egokiak direnak eta zure motibazioak asetzen dituena.

SAIATU JARDUERA MOTA DESBERDINAK TXANDATZEN. Osasun irizpideen arabera osatuagoa eta egokiagoa. Motibazio aldetik monotonia apurtzeko eraginkorra.

SAIATU TALDEAN IBILTZEN. Motibazio aldetik eramangarriagoa bihurtzen da. Hartutako konpromisoa betetzera behartzen zaitu.

ETXETIK (edo lanetik) HURBIL ARITU. Uzteko garaian arrazoien artean denbora falta nabarmentzen da.

UNE EGOKIA BILATU. Kostu eta onuren arteko emaitzak baldintzatzen du portaera batekin jarraitu edo ez.

Depresio sakonei aurre egiteko profesionalek bideratutako terapiak ezinbestekoak dira: medikazio (farmakologia), elektrokonbultsio edota psikoterapiaz gain ariketa fisikoa jarduera osagarria izango dute. Ariketa fisikoaren eragin sendagarria psikoterapiaren pare baloratu ohi da, kostu eta onuren arteko harremana oso positiboa duelako eta bigarren mailako eraginik ez duelako sortzen.

Bizi-estilo aktiboak epe luzera depresioa arintzen laguntzen du. Jaitsiera eraginkorragoa lortzeko saio gehiago eta egitasmo luzeagoa komeni da. Onura hauek jasotzeko lehendabizi pertsona horrek ariketa fisikoarekiko aldeko jarrera izatea lortu behar da. Jarduera fisikoak sortzen duen eragin antidepresiboa honela azal daiteke:

• Ariketa fisikoa egin ostean anfetaminaren antzeko sustantzia ekoizten da (feniletilamina) depresioaren aurkako propietateak dituena.
• Sasoi fisikoa hobetzearen ondorioz, odol eta oxigeno jarioa areagotzen da, gorputz tenperatura igoz, honek Nerbio Sistema Nagusian eragiten du.
• Autopertzepzio hauei esker bere autoestima hobetuko du (gorputz irudiaz, bere gaitasunez duen balorapena eta besteengandik jasotzen duena hobetuz).

Eremu fisiologikoan, tentsio muskularra, arterietako presioa eta bihotz maiztasuna gutxituz. Eremu mentalean: aisialdian distraituz eta eguneroko kezkak (arazoak) ahazten lagunduz, bizi-estilo baikorragoa bultzatuz. Osasun orokorraren eremuan, gaixotasun kardiobaskularrak saihestuz. Egoera endokrinoan hainbat hormonen kopurua jaitsiaz. Egoera emozionalean herstura maila baxuagoa erdietsiz.

Onura hauek jaso ahal izateko, ordea, lehiaketa gogorrik gabeko jarduera eta errendimenduzko helburu zorrotzegirik gabekoa gauzatu beharko da. Garrantzitsua da eguneroko arazo eta kezketatik deskonektatzea, denbora hila, meditatzeko aukera, ohiko jardueretatik aldatzea.

Ariketa aerobikoak dira gomendagarrienak antsietatea jaisteko: Esate baterako korrika, dantza eta yoga. Arnasketa sendoagoa lortu behar da; baina erabateko akidurara iritsi gabe. Astean gutxienez 3 aldiz, egunero eginez gero, hobe.

Ariketa fisikoaren psikologia osasungintzan aspaldian indartzen ari den eremua dugu, lau arrazoiengatik: Autolaguntzako terapiak ospe ona ari dira eskuratzen, prebentzioaren garrantzia azpimarratzen ari da, psikologiaren eremu berriak ari dira sortzen, ohiko zenbait terapien mugak begi-bistan ari dira gelditzen. Kirolari esker buruko gaixotasunen bat dutenei psikofarmako gutxiago eman behar zaizkie eta gauez lo hobeto egiten dute (gainera bigarren mailako ondoriorik gabe).

Onura hauek jaso ahal izateko, bereziki lan aerobikoak (erresistentziakoak erritmo apalean) dira egokienak: oinez ibili, igeriketa, bizikleta, korrika... Ohiko psikoterapian korrika izan da erabiliena eta ikertuena. Kirol honek dituen abantailen artean aipatu beharko litzateke, naturala, erabilgarria, merkea dela eta denbora gutxi eskatzen duela. Dena den, gomendatzen da ariketa desberdinak txandatzea, egitasmoa erakargarriagoa bihurtze aldera.

Kontuan izan behar duzu egungo gizartean: itxura fisikoaren garrantzia puztuta dagoela, gorputza dela besteen aurrean azaltzeko dugun ispilua, eta kirol jarduerak (oro har) publiko aurrean burutu ohi direla. Jarduera fisikoak bide ezberdinetatik eragiten du geure buruaz dugun pertzepzioa: gorputz irudia baldintzatuz, gure gaitasun eta trebetasunez duguna eta besteek gutaz dutena (eta islatzen dutena).

Hobekuntza hauei esker autopertzepzio fisikoa igo daiteke. Autobalorazio hori orokortuz lor daiteke ikuspegi positibo hori beste eremuetara ere zabaltzea, autokontzeptu osoa hobetuz. Gogoan izan autokontzeptuak nortasunaren garapenean eginkizun erabakigarria jokatzen duela. Autokontzeptu positiboak funtzionamendu egokia ziurtatzen du: bai banakako, bai sozial, profesional zein akademiko arlotan ere. Bere baitan dago norbere buruaz harro eta pozik sentitzea.